4321 is een kabbelende culminatie van dertig jaar Auster

Boekrecensie Paul Auster

Iedereen kan zomaar van alles overkomen bij Paul Auster. Het ruim 900 pagina's tellende 4321 is de culminatie van dat thema, maar wil nooit echt dwingend worden.

Beeld Dustin Cohen

De mens heeft niet één leven, maar vele levens achter elkaar, en dat is de oorzaak van zijn ongeluk.' Dit citaat van de Franse auteur Chateaubriand gebruikte Paul Auster in 2002 als motto voor zijn roman The Book of Illusions. Het is typerend voor zijn wereldbeeld en de wijze waarop hij dat uitwerkte. Het begrip 'identiteit' is ongrijpbaar, glibberig, aan voortdurende verandering onderhevig. Vandaar dat zijn personages zichzelf met grote regelmaat 'opnieuw uitvinden'.

De biograaf uit The Locked Room (het slotdeel van The New York Trilogy) neemt de identiteit aan van een verdwenen vriend. Benjamin Sachs (Leviathan) breekt plotsklaps zijn schrijversloopbaan af en wordt terrorist. In The Book of Illusions en Oracle Night kiezen personages ervoor van de ene dag op de andere te verdwijnen, om elders in de Verenigde Staten een totaal ander leven op te bouwen. Zelfs als Auster een hond als hoofdpersoon kiest (Mr. Bones) besluit dat beestje het enkele malen radicaal over een andere boeg te gooien.

Toeval

De reden achter deze dramatische overstap naar een ander leven is telkens verrassend banaal: toeval. In de wereld van Paul Auster is de werkelijkheid onkenbaar, het individu machteloos, het lot willekeurig en het aards bestaan een schimmige zoektocht waarbij je zomaar van de ene werkelijkheid in de andere rolt, en je je maar beter met dat feit kunt verzoenen.

Door de jaren heen heeft Auster deze overtuiging vormgegeven in romans die zich kenmerken door intrigerende plots. Een Auster-roman lezen is een wereld betreden waarin al snel vervreemdende elementen hun opwachting maken. Dikwijls gaan die gepaard met een gevoel dat er elk moment iets verschrikkelijks kan gebeuren. En meestal blijkt dat gevoel niet te bedriegen.

In interviews heeft Auster laten weten dat de essentie van zijn wereldbeeld en zijn schrijverschap zijn terug te voeren op een traumatische ervaring als 14-jarige in een zomerkamp, toen een leeftijdgenootje door de bliksem werd getroffen.

Tussen 1985 en 2010 werkte Auster dit inzicht, dat iedereen 'zomaar' door van alles kan worden getroffen, met gestage regelmaat uit in veertien hecht gecomponeerde romans. Maar na de publicatie van Sunset Park, in dat laatste jaar, werd het stil op fictiegebied. Inmiddels weten we waarom: Auster werkte jarenlang aan 4321. Waar de gemiddelde Auster-roman tussen de 200 en 300 pagina's telt, overschrijdt 4321 de 900.

Bijna vanaf de eerste pagina is duidelijk dat 4321 afwijkt van zijn voorgangers. Die vallen vaak via een intrigerende zin met de deur in huis. 'Het begon allemaal met dat verkeerde nummer' (The New York Trilogy). 'Ik was twaalf jaar oud toen ik voor het eerst over water liep' (Mr Vertigo). 'Iedereen dacht dat hij dood was' (The Book of Illusions). 'Ik was op zoek naar een plaats om te sterven' (The Brooklyn Follies).

In 4321 doet Auster het anders. In een rustig voortkabbelende openingszin van 67 woorden beschrijft de ik-figuur hoe zijn grootvader van diens geboorteplaats Minsk naar New York emigreert, waar hij op de uiterst symbolische datum van 1 januari 1900 arriveert. Wat volgt, is niet zozeer beklemmend als wel humoristisch. De emigrant in kwestie heet Isaac Reznikov, maar op Ellis Island geeft een landgenoot hem het advies een meer Amerikaanse naam op te geven. 'Zeg maar dat je Rockefeller heet.'

Wanneer Isaac wordt gevraagd hoe hij heet, realiseert hij zich dat hij zijn nieuwe Amerikaanse naam is vergeten. Wanhopig maar eerlijk mompelt hij in het Jiddisch: 'Ich hob fargesn!' Juist, zegt de man van de immigratiedienst, en noteert: Ichabod Ferguson.

Juist, denkt ook de Auster-lezer, en vinkt het item 'ongrijpbare identiteit' af.

Ichabod Ferguson vestigt zich in Chicago en komt daar door een ongelukkige samenloop van omstandigheden om het leven, maar heeft dan al wel nageslacht. De lezer wordt door de crisis en de Tweede Wereldoorlog geloodst aan de hand van zoon Stanley, waarna op 2 maart 1947 in New Jersey de hoofdpersoon van de roman wordt geboren: Archibald Isaac Ferguson, oftewel Archie. (Auster zelf is van 2 februari 1947.)

fictie

Paul Auster
4321
Faber & Faber; import Van Ditmar; 868 pagina's; €19,95.

Belangrijkste gebeurtenis in Archie's jonge jaren: zijn vader, die samen met twee broers een winkel in meubels en elektrische apparaten drijft, wordt door oom Arnold gruwelijk belazerd en verliest al zijn geld. Als de andere broer, oom Lew, omkomt bij een ongeluk, is de Ferguson-clan in zak en as. Einde hoofdstuk 1.1.

Tot dat moment is 4321 een voor Auster-begrippen conventionele roman. Dat verandert als Archies verhaal in hoofdstuk 1.2 opnieuw lijkt te beginnen. Maar met kleine en grotere verschillen. Ditmaal brandt '3 Brothers Home World' af, maar kan Archies vader dankzij het verzekeringsgeld een nieuw leven beginnen.

In hoofdstuk 1.3 beleven we wederom Archies jonge jaren. Opnieuw brandt de winkel van de drie broers af, maar nu komt Archies vader daarbij om het leven. In hoofdstuk 1.4 blijft narigheid uit en deelt het gezin in de welvaart van de jaren vijftig.

Fictie

Paul Auster
4321
Uit het Engels vertaald door Ronald Vlek. De Bezige Bij; 942 pagina's; €24,99.
Verschijnt 7 februari.

Vanaf dat moment is de opzet van deze roman duidelijk. Auster heeft de boodschap 'het had ook heel anders kunnen lopen' ditmaal verpakt in vier parallelle verhalen, waarin hij telkens een ander potentieel traject verkent. Daarbij blijft hij steeds relatief dicht bij zijn eigen leven. De ene Archie gaat, net als Auster, naar Princeton, de andere trekt, net als Auster, naar Parijs, verschillende Archies belanden in een schrijvend beroep.

Ook Austers literaire helden maken in het boek hun opwachting, er valt een jeugdige onweersdode en er passeren knipogen naar zijn eigen werken: De hoofdstad van het verval (In het land der laatste dingen), Het scharlaken boek (het niet-vertaalde The Red Notebook).

Thematisch en plottechnisch is 4321 de culminatie van ruim dertig jaar Paul Auster-romans. Maar 4321 kabbelt elegant maar zelden echt dwingend voort. Waar in Austers beste boeken de boel uiteindelijk aan diggelen ligt, blijven de borden en glazen ditmaal keurig staan. En ook de lezer denkt: mooi gedaan, maar je zag het een beetje aankomen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.