35 (meer dan) levensgrote portretten: een expositie om naar uit te kijken

De grootste portretten van de beste portrettisten uit de schilderkunst.

Lucas Cranach The Elder - Katharina von Mecklenburg, 1514 Beeld Staatliche Kunstsammlungen, Dresden

Voor Dr. Bill Masters, een Amerikaanse gynaecoloog te St. Louis, was er Dr. Samuel-Jean Pozzi (1846-1918), gynaecoloog te Parijs. Hij was een verfijnde en knappe man die vanwege zijn promiscue manieren in de stad bekendstond als 'de liefdesdokter'. Tot zijn minnaressen behoorden Georgette Leblanc, beroemd operazangeres alsook de weduwe van componist Georges Bizet, Virginie Gautreau (Madame X, van John Singer Sargents beroemde portret uit The Met) én de actrice Sarah Bernard, van wie hij het koosnaampje Dr. Dieu kreeg, Dokter God dus. In 1881 liet Pozzi zich ten voeten uit portretteren door de Amerikaanse societyschilder Sargent, toen 25 jaar oud.

Het was Sargents eerste portret ten voeten uit, en direct een van zijn fraaiere. We zien de liefdesdokter in een pauselijk rode kamerjas; mooie ogen, mooie baard, mooie handen, mooie alles eigenlijk. Een wonderlijk, van leven vervuld portret, zeker wanneer je bedenkt dat het voor 90 procent uit rode stof bestaat. Doctor Love, in the mood for love, dacht ik toen ik het schilderij als reproductie zag. In maart hangt het op de High Society-tentoonstelling in het Rijksmuseum.

Sir Joshua Reynolds, Jane Fleming displaying an 'air of icy self-confidence', 1778-1779. Beeld Huntington Art Collections

Het is een expositie om naar uit te kijken. Er worden 35 (meer dan) levensgrote portretten getoond van enkele van de beste portrettisten die ooit een penseel hebben aangeraakt: Rembrandt van Rijn, Antoon van Dyck, Giovanni Battista Moroni, Édouard Manet, Marcel Duran; de hele club. Tot de meest in het oog springende stukken behoren een vorstelijk dubbelportret van Moroni, een stoutmoedige Hals en een zwierig vrouwenportret van Giovanni Boldini. Rembrandts Marten & Oopjen hangen er ook weer, opgeschoond en wel.

Dergelijke portretten zijn schaars. Zelfs de productiefste portrettisten hebben er niet veel gemaakt, Van Dyck en Thomas Gainsborough uitgezonderd. Rembrandt, bijvoorbeeld, tekende voor niet meer dan drie portretten ten voeten uit; Frans Hals slechts voor eentje; Nicolaes Maes maakte er niet één. Een verklaring is snel gevonden: de prijs. Levensgrote portretten, vertelt onderzoeksconservator Jonathan Bikker in de catalogus, waren bewerkelijk en dus duur. Voor het bedrag van twee van zulke schilderijen bij een gereputeerde meester kocht men in het Parijs van de 19de eeuw een compleet huis in het chique zeventiende arrondissement. Alleen de rijksten en machtigsten en zij die toevallig met de kunstenaar bevriend waren, konden zich een dergelijke aankoop veroorloven.

John Singer Sargent, Dr. Pozzi at Home, 1881 Beeld The Hammer Museum

Dit maakt de schilderijen óók sociologisch interessant. High Society had ook kunnen heten: Heersende Klasse. De indrukwekkend uitgedoste dames en heren - jachthonden er ook bij - lieten zich niet portretteren uit ijdelheid (tenminste, niet primair) en al helemaal niet om te tonen 'wie ze echt waren', dat is veeleer een hedendaagse behoefte. Ze deden het ter bestendiging van hun macht en/of hun plekje in de sociale hiërarchie. Deze statige portretten zijn een belichaming van hun statuur.

In die context is het Pozzi-portret interessant. Wat zei het in 19de-eeuws Parijs dat een man zich in zijn kamerjas liet afbeelden? Wellicht dat de dokter zich de luxe van vrije tijd en een leven binnenskamers kon permitteren, dat hij dermate gerespecteerd was bovendien dat hij weg kwam met private kledij; dat hij zichzelf als een estheet zag, misschien? Hoe dan ook, Sargents schilderij lijkt een verwijdering van de ponteneur waarop prinsen en burgers eeuwenlang stonden. Het behoorde, toeval of niet, ook tot de laatste werken gemaakt door een echt grote portrettist.

High Society, Rijksmuseum, Amsterdam, vanaf 8/3.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.