Reportage 24-uursworkshop

24 uur aan de horizon: staren in de ziel

Wat doen rust en ruimte met je, als je je er een etmaal lang aan overgeeft? Kunstenaar Bruno van den Elshout organiseerde een 24-uursworkshop staren naar de horizon.

Maarten van Gestel deed mee aan een workshop 24 uur staren naar de horizon. Beeld Najib Nafid

Een week voor aanvang lees ik met groeiende verontrusting de instructiebrief van kunstenaar Bruno van den Elshout (38). Uit de passage met veelgestelde vragen: ‘Wat doe ik als ik pijn voel, of het koud krijg?’ Antwoord: ‘Verander regelmatig van houding en schud je ledematen af en toe uit.’ ‘Wat doe ik als ik moe word?’ antwoord: ‘Het is geen bezwaar om wat in te dommelen, maar neem geen spullen mee die je in verleiding brengen uitgebreid te gaan slapen.’ En: ‘Wat doe ik als ik word opgebeld?’ Antwoord: ‘Het is fijn als je dat van tevoren voorkomt door je telefoon thuis te laten. Signalen van buitenaf verstoren de ervaring, niet alleen voor jezelf maar ook voor de anderen.’

Dit jaar staart kunstenaar en ‘veelzijdig ondernemer’ Van den Elshout voor de achtste keer 24 uur lang naar de horizon, in een kampeerstoel op het strand bij zijn woonplaats Den Haag, tussen Kijkduin en Scheveningen. Twaalf anderen doen mee, onder wie ik. Het doel? ‘De rust en de ruimte ervaren die de horizon biedt.’

De lange zit is geen performancekunst, verzekert Van den Elshout, die vooral bekend is van zijn foto’s van de horizon en exposeerde in Panorama Mesdag en het Fotomuseum Den Haag. Waarom doet hij het dan? Nadat de kunstenaar in 2011 met een zelfgebouwde machine een jaar lang elk uur een foto van de horizon had gemaakt, moest hij beginnen aan de compositie van zijn magnum opus: fotoboek New Horizons, dat later aangekocht zou worden door het Amsterdamse Rijksmuseum en MoMA in New York. Van den Elshout had bij het samenstellen van het boek moeite het ‘gevoel van rust en ruimte’ dat de horizon hem geeft goed over te brengen. Bij wijze van onderzoek besloot hij om samen met een projectpartner 24 uur op het strand te gaan zitten.

24 uur aan de horizon: staren in de ziel

Wat doen rust en ruimte met je, als je er een etmaal lang aan overgeeft? Maarten van Gestel meldde zich aan voor een 24-uursworkshop staren naar de horizon.

Horizongevoel

Hij ging zitten om het horizongevoel te vertalen naar zijn fotoboek, maar keerde terug met het gevoel twee weken op vakantie te zijn geweest. Een half jaar later inspireerde hij een paar vrienden en bekenden om mee te doen. Bij de vijfde observatie was het aantal deelnemers opgelopen tot 26, van wie de kunstenaar de meesten niet kende maar die via vrienden of Twitter over de ervaring hadden gehoord.

Inmiddels vraagt de kunstenaar 80 euro per deelnemer. Waarom? ‘Ik besefte dat het bijzonder genoeg is om er geld voor te vragen. En voor mij als zelfstandig ondernemer is het ook werk; door dit bedrag kan ik het met plezier blijven organiseren.’ Alle deelnemers zorgen voor een eigen stoel en eten, maar Van den Elshout leidt de boel in goede banen en treft de voorbereidingen: hij kiest de tijd en plek, verstuurt een instructiebrief aan alle deelnemers, stelt zich op als ‘reisleider’ en houdt het vuur achter de groep 24 uur lang brandend. ‘Een mindfulnesscoach vraagt al snel 80 euro per uur. Bij mij krijg je er 24 voor dat bedrag.’

Whatever the Weather
Voor zijn nieuwste kunstproject Whatever the Weather heeft Van den Elshout 144 ‘wezenlijke ontmoetingen’: wandelingen van 8 uur met vreemden, op hetzelfde strand waar hij de horizonsobservatie organiseert. Tijdens de wandeling fotografeert hij zijn wandelpartners zonder make-up. De eerste 48 portretten toonde hij in het eerste weekend van juni op Festival Designkwartier in Den Haag en het eindresultaat moet weer een fotoboek worden. ‘Het idee ontstond omdat ik heel graag Zomergasten zou presenteren – ik hou van goede gesprekken. Maar dit leek me op dit moment realistischer.’ 

21:34 – We hebben onze kampeerstoelen neergezet op ongeveer 50 meter van de vloedlijn. De andere deelnemers zijn negen vrouwen en twee mannen van eind twintig tot midden veertig. Barbara Jonckheer (45) uit Bussum zegt, lopend naar het strand, dat ze ‘weet dat er niets gaat gebeuren, maar toch nerveus is’. Ze werkt voor de televisie en is bezig met een jeugddocumentaire over de horizon. Het idee van een horizonsobservatie ‘triggerde’ haar, ook omdat ze al een tijdje bezig is haar ‘eigen horizon te verbreden’. Twee van mijn buurvrouwen zijn uitgerust met thermo-ondergoed en een slaapzak. Ik niet. De dagen mogen warm zijn, maar nu al begin ik de frisse zeewind door mijn spijkerbroek te voelen.

De horizon tussen Kijkduin en Scheveningen: de camera maakte 24 uur lang elk kwartier een foto. Beeld Najib Nafid

22:46 – We zitten rondom het vuur, zo’n 80 meter achter onze stoelen. Het is donker. We ‘checken in’, oftewel: we stellen onszelf tijdens een zelf meegebrachte maaltijd (bietensalades, hartige taarten, Knol’s koek uit Groningen) aan elkaar voor en vertellen wat we van het komende etmaal verwachten. Mario van Megen (32), docent aan een mbo-college in Amsterdam, doet voor de zesde keer mee. Hij beschrijft de ervaring als ‘een resetknop’. In de komende 24 uur hoopt hij een nieuw ochtend- en avondritueel te bedenken om meer kunst en creativiteit in zijn dagelijks leven te brengen. Nienke en Marcel, die niet met hun achternaam in de krant willen, komen uit Groningen en hebben er een soort vakantie van gemaakt: ze huurden een autootje en slapen morgenavond in een Airbnb. Tessa Beurskens (35) heeft een zoontje van 1 en hoopt meer tijd voor zichzelf te vinden.

Van den Elshout stimuleerde ons in zijn brief ‘een verlangen te kiezen dat we willen voeden’. Thuis moest ik daar lang over nadenken – ik ben 23 en tevreden met de manier waarop mijn leven loopt. Hier aan het vuur vertel ik over mijn verlangen nog lang met mijn vriendin samen te blijven. In mijn omgeving zie ik steeds meer relaties opbreken waarvan ik dacht dat het goed zat. Je zult de liefde wel niet helemaal zelf in de hand hebben, maar nu ik hier toch 24 uur zit, lijkt het me goed om na te denken over de vraag wat ik eraan zou kunnen doen om nog zo lang mogelijk samen door te gaan.

Ook gooien we om beurten de kaartjes in het vuur waarop we zaken hebben beschreven waarvan we afscheid willen nemen, eveneens een opdracht van Van den Elshout. ‘Van sporadische buien van woede, schelden en agressie’, staat op de mijne. Mijn omgeving verwacht het niet van me, maar ik ben weleens zo boos geworden dat ik een gat in mijn badkamerdeur sloeg.

Van den Elshout is geboren en getogen in Den Haag en heeft maar drie jaar van zijn leven buiten de stad gewoond. Aan die jaren heeft hij zijn liefde voor de horizon mede te danken. ‘Toen ik 20 was, heb ik een jaar in Frankrijk gewoond, niet aan zee. Daar miste ik het idee dat je aan één kant van de stad altijd ruimte hebt. Later reisde ik voor een kunstproject door alle lidstaten van de Europese Unie. Als ik onderweg aan thuis dacht – ik had toen nog geen kinderen – dacht ik eigenlijk altijd aan de horizon.’

03:44  Het waait en ik ben boos. Rothorizon. Gerrit Hiemstra kan zeggen wat-ie wil, maar wie ’s nachts 4 uur lang stilzit aan de Noordzee, profiteert absoluut niet van een hogedrukgebied. Dat mensen hier 80 euro voor betalen, gestoord. De zee klinkt als een donderstorm. De helft van de deelnemers lijkt te slapen in zijn stoeltje, goed ingepakt. Ik ga maar wat wandelen om warm te blijven – het is gelukkig geen verplichting te blijven zitten. Na een halve kilometer zie ik een andere verschijning op het donkere strand. Ik denk iemand zoals ik, die er ook gek van wordt. Ik zie er nog een lopen, en een stuk verder nog een. Creepy. Bij het kampvuur ontdek ik dat het prullenbakken waren. Ik ga in foetushouding bij het vuur liggen om mijn benen te warmen. Ironisch, dat zie ik zelf ook wel: dat ik zo boos word, terwijl ik juist van die woede afscheid probeer te nemen.

08:44 – Ik ben verbaasd dat ik het nu, na bijna 12 uur – waarvan ik er niet meer dan twee heb geslapen  allemaal wel prima vind. De zon schijnt en ik heb geen stress of haast, ik weet immers precies wat me de rest van deze dag te wachten staat: helemaal niets. We aanschouwen gezamenlijk een tafereel: een voorbijlopend hondenbaasje probeert ons te negeren, wat erg ongemakkelijk wordt wanneer hij zijn viervoeter tussen onze stoeltjes probeert te vangen terwijl hij stug blijft doen alsof wij er niet zitten. Wat later krijg ik plotseling een inzicht over het verlangen mijn relatie nog lang voort te kunnen zetten: het gaat er niet om dat verlangen te voeden, maar de liefde voor mijn vriendin.

Hondendrollen

Aan rare blikken van voorbijgangers op het strand heeft de kunstenaar de afgelopen jaren geen gebrek gehad. ‘In het ergste geval kijken mensen alsof we hondendrollen zijn. Soms vragen ze wat we doen of waar we op wachten. Logisch: mensen zijn gewend om naar dingen te kijken, en ruimte is geen ding.’

13:40 – Ja, Bruno, misschien is er een reden waarom we niet vaker collectief naar de horizon staren. Er is bar weinig te zien. Vanuit esthetisch oogpunt is het oké, maar ik had gehoopt dat ik er inmiddels wel ‘in gezogen’ zou zijn. Dat effect blijft uit. Het voelt als een staarwedstrijd die ik niet ga winnen. Tegelijkertijd: ik zie dingen die ik nooit eerder zag. Zo kijk ik inmiddels naar golven zoals je normaal naar wolken kijkt en daar van alles in herkent. Ik zie glibberige bruine varkens die over elkaar heen rollen, onderweg naar hun voederbak. En omdat de golven er in de donkere nacht uitzagen als horizontale witte strepen die steeds breder werden en vervolgens verdwenen, lukt het me overdag ook de golven niet in de diepte te zien, alsof ze op me afkomen, maar in de breedte, ‘alsof de zee open- en dichtritst’, zoals Van den Elshout zegt. 

Net kwam Mario langs mijn stoeltje, hij liet me trots de schema’s zien van zijn nieuw bedachte ochtend- en avondritueel. ‘Voor het slapen drie grappige dingen opschrijven’, enzovoorts. Ik ben blij voor hem en voel een sterke solidariteit met deze elf mensen, die ik nauwelijks ken of gesproken heb.

De horizon tussen Kijkduin en Scheveningen: de camera maakte 24 uur lang elk kwartier een foto. Beeld Najib Nafid

De kunstenaar noemt zijn horizonobservatie waardevoller dan een tiendaagse stilteretraite in Tibet. ‘In het geval van Tibet leer je dat het mogelijk is de rust en ruimte te ervaren die je in je dagelijks leven niet kunt ervaren. Maar dan kom je terug in Nederland en denk je: daar in Tibet kon ik het wél. Dit is dichter bij huis, je kunt ernaartoe gaan wanneer je wilt, zonder lange vliegreis die een grote barrière tussen de twee realiteiten vormt.’

21:10 – Na 20 uur naar de horizon te hebben gekeken als naar een canvas of een televisiescherm, doorbreek ik eindelijk de vierde wand. Ik trek mijn drie truien uit, ren met Van den Elshout, Barbara en Merel het water in en ontdek dat het daar veel fijner is dan op het stoeltje. Onder water waait het niet. Zwemmend in zee voelt het alsof we gewoon een middagje op het strand zijn. ‘Een reset in een reset’, zegt Van den Elshout, voordat hij door een golf beukt. Terug op mijn stoeltje is de aard van de staarwedstrijd veranderd. De horizon straalt niet langer ‘wat wil je van me?’ uit, maar lijkt uitnodigender. Op het gezicht van een voorbijganger die aanhoort wat we hebben gedaan, herken ik naast verbazing zelfs bewondering. En ik heb nog nooit op één dag zo veel honden gezien.

22:31 – We ‘checken uit’ bij het vuur. Om beurten vertellen we hoe we ons voelen. ‘Voldaan’, ‘rustig’, ‘helemaal zen’, ‘afgemat’. Ik voel me rustig.

Kuddementaliteit

Nog nooit haakte een deelnemer voortijdig af, vertelt Van den Elshout. ‘In je eentje zou je dat wel doen: opstappen en naar huis gaan, als het voor je gevoel wel mooi is geweest. Maar met een groep denk je: we doen dit, ik maak het af.’ We gebruiken, kortom, de kuddementaliteit om tot onszelf te komen.

De dag na de observatie voel ik me naast rustig ook moe. In totaal heb ik van de 24 uur niet meer dan 3 uur geslapen. Maar hoewel ik na 16 uur op het strand had besloten mijn sporadische agressie als karaktertrek te accepteren, merk ik dat ik achter het stuur niet boos word in verkeerssituaties waarin dat normaal gesproken wel het geval zou zijn geweest. Mijn vriendin straalt nadat ik mijn inzicht over het voeden van de liefde deel. Maar later op de dag wordt ze gek van de pseudowijsheden waarmee ik strooi: ‘Je moet voelen, niet praten of denken over je gevoel.’

Weer een dag later voel ik me minder. Ik merk dat ik – zoals Van den Elshout in zijn brief beschreef – gevoelig ben voor ‘harde geluiden en oneerlijke mensen’. In de cafetaria besluit ik geen lunch te halen omdat ik niet in de drukke rij wil staan, en als op het televisiescherm een aankondiging voorbijkomt van een programma waarin Katja Schuurman en Thijs Römer naar Ecuador reizen om arme mensen te bekijken (‘Jullie wonen hier met tien?!’) en hun griepjes ludiek laten behandelen door sjamanen, word ik ziedend. De onoprechtheid lijkt van hun gezichten af te spatten.

De horizon tussen Kijkduin en Scheveningen: de camera maakte 24 uur lang elk kwartier een foto. Beeld Najib Nafid

Maar misschien zijn mijn reacties niet representatief voor het effect van de observatie; het feit dat ik er zat als journalist, bracht immers een element van stress met zich mee. Op het strand schreef ik een logboek vol met duizenden woorden; niet voor mezelf, maar voor dit artikel.

Hoe voelen de deelnemers zich ruim een week later? Docent Mario schrijft en tekent nu elke ochtend en avond. Tijdens de observatie is hij gaan twijfelen aan de manier waarop hij zijn leven heeft ingericht – ‘maar dat is wat ingewikkelder’. Jonge moeder Tessa werd zich op het strand bewust van ‘de mist’ die deels door het opvoeden van haar zoontje rondom haar ‘was opgetrokken’, waardoor ze ‘zichzelf een beetje was kwijtgeraakt’. Ze is van plan meer tijd voor zichzelf te nemen. Barbara uit Bussum zegt tot rust te zijn gekomen. ‘Op mijn werk moet ik inmiddels weer stressen. Maar als het te veel wordt, doe ik mijn ogen dicht en denk ik aan de horizon.’

En hoe voel ik me? De rust die ik tijdens en net na de observatie voelde, is weggeëbd. Van mijn ‘sporadische agressie’ ben ik niet af – deze week vloog er tijdens het koken een plastic spatel door de lucht. Aan iedereen die vraagt hoe de 24 uur waren, antwoord ik in eerste instantie ‘intens’, om mezelf snel te corrigeren met ‘meer het tegenovergestelde van intens’. ‘Het was lang en saai en koud. Maar ook relaxed en mooi en best snel voorbij. Alleen al om het feit dat ik die tegenstellingen in één etmaal heb kunnen ervaren, zou ik het weer doen. Maar wel pas over een jaar of tien.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden