2017: A Stage Odyssey

Sciencefiction, leuk voor films, maar in het theater..? Kan heel goed! Op het Over het IJ Festival staan zelfs drie sf-voorstellingen. De Volkskrant sprak makers die het genre hebben omarmd.

Re-enactment of the Now door Davy Pieters Beeld Roel van Berckelaer

Afgelopen seizoen gebeurde er iets bijzonders. Ik zat in een theater en keek naar sciencefiction op een toneel. Dat was me nog niet eerder overkomen. En het ging hier zowaar om echte, onversneden sciencefiction: het was de 23ste eeuw, er stonden drie 'bionauten' op het podium, ze droegen futuristische gewaden en er was een sprekende boordcomputer die dingen zei als '75 procent van de deelnemers snijdt de wortels in plakjes.' De eersten heet de voorstelling, die een formidabel verhaal vertelt over een groepje overlevers dat onder een stolp, een biodome, een nieuwe samenleving moet opbouwen. Het stuk is gemaakt door acteurscollectief De Hollanders en schrijver Erik de Jong (Spinvis).

Voor mij, een fan van Star Trek en films als The Matrix en Interstellar en van de milde sciencefiction van schrijvers als Michael Crichton (Jurassic Park) en Philip K. Dick (ooit de Shakespeare van sciencefiction genoemd) een feest van herkenning. Eindelijk ging de fantasie van een aantal theatermakers verder dan de technologische realiteit. Zo fijn om fenomenen als een biodome, kunstmatige intelligentie en robotachtige seks op het toneel te zien. Hoewel dat laatste eerlijk gezegd nogal ongemakkelijk was. Lang had ik me erbij neergelegd dat Nederland geen sciencefictionland was. Het lollige Missie Aarde (VPRO) op televisie was een uitzondering. (Als persiflage kon het kennelijk wel.) Laat staan dat ik nog sciencefiction in het theater verwachtte, want: te duur, te commercieel, te oppervlakkig. Maar het kan dus wel.

Artikel gaat verder onder foto.

De eersten Beeld Maartje Strijbis

En ja hoor, prompt verschijnt er dit jaar meer scifi in het theater. Van dystopische voorstellingen met sciencefictionelementen als Lord of the Flies (Het Nationale Theater / NTJong) tot de klimaatfictie in Re-enactment of the Now (Davy Pieters / Theater Utrecht). Op het Over het IJ Festival, dat vandaag in Amsterdam begint, staan de komende week maar liefst drie voorstellingen waarin ruimtereizen, de mogelijkheid van buitenaards leven en doemscenario's een rol spelen.

Toeval? Acteur en theatermaker Thomas Höppener (29), van acteurscollectief De Hollanders, denkt van niet. Volgens hem is sciencefiction bij uitstek een genre voor theatermakers van nu. 'Ik denk dat veel mensen deze tijd extreem verwarrend vinden', zegt hij. 'Welk nieuws is nog waar, wat is nog echt? Ik zie mensen die zich terugtrekken in hun eigen bubbel, in hun dromen en in andere werelden. Als theatermaker merk ik dat het fucking moeilijk is om over onze tijd nog iets zinnigs te zeggen. Maar in sciencefiction kun je gewoon helemaal opnieuw beginnen, vanaf nul een nieuwe wereld opbouwen, volgens je eigen, strikte en dus begrijpelijke regels.'

Wie deze wereld wil ontvluchten, komt vanzelf in de sciencefiction terecht. De wereld die De Hollanders in De eersten opbouwden begon bij een simpel idee: hoe ziet een maatschappij eruit waarin de mens compleet wordt aangestuurd door algoritmen? Höppener: 'We wilden een soort Spotifywereld laten zien. Waarin alles wat je denkt en doet wordt bepaald door het grote systeem. Je kunt niet ontsnappen en als je denkt toch te ontsnappen, blijk je uiteindelijk in een andere laag van hetzelfde systeem te zitten.' Dat idee leidde in De eersten tot een extreem conservatieve wereld, waarin de hele menselijke evolutie werd gereduceerd tot een terugtrekkende beweging. Alles wat uit de beschermde omgeving van de biodome brak, werd automatisch vernietigd. Als kijker zag je niet alleen vette scifi, maar kreeg je ook een kritisch perspectief op huidige nationalistische ontwikkelingen, waarin het conserveren van de identiteit en zogenaamde westerse waarden voorop staat.


Ook theatermakers Davy Pieters en Petra Ardai zeggen dat ze sciencefiction in hun werk gebruiken om actuele maatschappelijke problemen aan te kaarten. Volgens hen is het genre bijna onontkoombaar. We leven nu eenmaal in een tijdperk waarin technologische ontwikkelingen elkaar razendsnel opvolgen. Wat gisteren sciencefiction was, is vandaag misschien al werkelijkheid, van Google Glass (de computerbril) tot de aangekondigde Marsreizen van SpaceX en Mars One en de steeds zichtbaardere veranderingen in het klimaat. Dat laatste is het onderwerp van Pieters' locatievoorstelling Re-enactment of the Now (te zien op Over het IJ). Deze voorstelling speelt in een ongespecificeerd jaar in de toekomst. Vanuit die tijd kijkt het publiek naar een fictieve simulatie van enkele gebeurtenissen in 2017, het jaar waarin Nederland, zo wordt al snel duidelijk, voor het eerst te maken krijgt met ernstige gevolgen van klimaatverandering. Pieters: 'Door toeschouwers naar hun eigen omgeving te laten kijken als iets wat verloren is gegaan, hoop ik dat ze beseffen hoe heftig de veranderingen zullen zijn.' Haar voorstelling valt onder klimaatfictie, clifi in het Engels.

SOS Earth - 99% weerbaar Beeld RV - Remco Zwinkels

Petra Ardai (haar theatergroep heet SPACE) neemt het Over het IJ-publiek mee op een ruimtereis naar Mars, met het idee om daar een kolonie te stichten. SOS Earth - 99% weerbaar gaat over migratie en de weerbaarheid van migranten. De voorstelling is gebaseerd op de verhalen van oorlogsvluchtelingen die Ardai sprak. Zij zijn op video te zien in het ruimteschip, als 'de commissie' die de Marsgangers, het publiek dus, voorziet van overlevingstips en -verhalen.

Ardai zocht naar eigen zeggen naar de minst politieke manier om deze vluchtverhalen te vertellen. Volgens haar verschoont de sciencefictionlaag het gedachtenexperiment - hoe is het om een vluchteling te zijn? - van alle beladen politieke en sociale bijzaken. Door consequent te spreken over Mars en Aarde en niet over bijvoorbeeld Nederland en Syrië, is haar verhaal toegankelijk en 'niet smakeloos'.

Makkelijk is het niet, sciencefiction maken op een toneel. Dat heeft Höppener wel geleerd. Wat in een film wel kan, in één prijzig overzichtsshot de contouren en basisregels laten zien van de nieuwe wereld, kan in het armlastige theater niet. Het was voor Höppener intensief en tijdrovend om De eersten te maken. Steeds moest de tekst worden herschreven en telkens moesten weer nieuwe regels, rituelen en gebruiken worden uitgelegd, zonder dat het saai zou worden voor het publiek.

Niet zo gek dus dat deze theatermakers zich laten inspireren door softere sciencefiction, waarin de technologische vooruitgang maar een paar stappen voorligt op de werkelijkheid. Zo blijft een verhaal geloofwaardig en is het makkelijker uit te leggen. De Hollanders keken veel naar 'realistische sciencefictionfilms' zoals Her en The Lobster. Pieters vertelt dat ze weg is van de Netflixserie Black Mirror. Elke aflevering daarvan laat de gevolgen zien van een reeds bestaande technologische ontwikkeling, als die tot in het extreme wordt doorgevoerd. Dit is een principe dat ten grondslag ligt aan al Pieters' werk. In The Unpleasant Surprise bijvoorbeeld worden haar personages geleidelijk behekst door al het geweld dat ze de hele dag op beeldschermen zien. 'Sciencefiction is een manier om denkoefeningen uit te voeren', zegt Pieters. 'Om wat er nu gebeurt verder door te denken en te kijken waar we gaan uitkomen. Het is een experiment, waarin ons mens-zijn wordt getoetst.'

Alle drie de theatermakers zijn het erover eens dat theater bij uitstek de plek is voor zulke gedachtenexperimenten, oftewel voor sciencefiction. Ze vergelijken zichzelf met wetenschappers. Ze zoomen in en uit op bijzondere ontwikkelingen in de wereld. 'Theater is mijn laboratorium', zegt Ardai.

Op het Over het IJ Festival, dat vandaag begint, is meer te zien dan alleen sciencefiction. Van 14 tot en met 23 juli zijn meer dan veertig locatievoorstellingen te zien in Amsterdam-Noord, aan de oevers van het IJ en op de NDSM-werf, door onder meer muziektheatergroep BOT, Project Wildeman en De Hotshop. Ook is er weer het vaste Zeecontainerprogramma: de nieuwste theatermakers krijgen een zeecontainer en maximaal 15 minuten en mogen daarin helemaal los gaan.

Pieters: 'Ik probeer het publiek in Re-enactment uit te nodigen om te kijken naar ons Nederlandse landschap, naar de aarde en de prachtige luchten. En om zich vervolgens voor te stellen dat het allemaal verdwijnt. Als je zo zit te kijken, vraag je je, hoop ik, af waarom wij onszelf nou zo belangrijk zitten te maken. We zijn zo'n klein en onbelangrijk deeltje in het geheel.'

Ook Höppener zegt dat hij nederigheid mist bij zijn generatiegenoten en dat sciencefiction, de blik vanuit de toekomst, die misschien terug kan brengen. 'Nu zie ik bijna alleen maar schreeuwerige mensen in bubbels. Helemaal geen bescheidenheid meer. Die zie ik nog wel bij de wetenschap, die helaas ook steeds meer in twijfel wordt getrokken. Dát zijn mensen die zich wel klein voelen, en terecht. Zij zien dagelijks hoe bizar complex en prachtig deze wereld is. Die nederigheid, die wil ik graag terug.'

Re-enactment of the Now, van Davy Pieters, SOS EARTH - 99% weerbaar, door Space en Voyager One door Touki Delphine zijn te zien op Over het IJ Festival in Amsterdam van 14 t/m 23/7.

Meer Sci-Fi theater

Voyager One -Touki Delphine, 14 t/m 23 juli op Over het IJ.

Touki Delphine laat een geüpdatete versie horen en zien van de gouden plaat die NASA in 1977 de ruimte in stuurde met de onbemande satelliet Voyager One. Muziek die de mens moet voorstellen aan buitenaards leven.

Mare - Vis à Vis, 7 juni t/m 30 juli, 30 augustus t/m 1 oktober in Almere.

Spektakeltheatergroep Vis à Vis toont in een waterbassin gevuld met meer dan 1 miljoen liter water hoe de wereld eruitziet na de grote klimaatramp.

The War of the Worlds, 3 oktober t/m 15 juni, tournee.

Bloeddorstige Marsmannetjes komen naar de Aarde. Naast het boek van H.G. Wells (1898) en het legendarische hoorspel (1938) van Orson Welles, is er ook de rockmusical (1978). Komend seizoen voor het eerst in Nederland te zien.

Red Matter - De Hollanders, 21 maart t/m 26 april, tournee.

Na De eersten maken De Hollanders komend seizoen een voorstelling over 'hacktivisten in de wetteloze wereld van het deep web'.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden