Beschouwing

2015: Het jaar van de transgender

Bruce Jenner werd Caitlyn, en haalde daarmee het wereldnieuws. 2015 was hét jaar waarin de transgender in de popcultuur werd omarmd. Een belangrijke stap op weg naar emancipatie.

Caitlyn Jenner Beeld afp

Ze staat op de zevende plaats van Time Magazine's jaarlijkse verkiezing van Person of the Year. En in het begeleidende stukje waarmee Time de shortlist deze maand toelicht, krijgt ze van journaliste Katy Steinmetz nog een andere, volkomen terechte titel: Caitlyn Jenner (65) werd in 2015 de beroemdste transvrouw ter wereld.

Het interview van april dit jaar, toen zij nog als Bruce Jenner (olympische tienkampkampioen en lid van de realitysterrenfamilie Kardashian) op ABC News bekendmaakte dat zij haar leven verder als vrouw wilde leiden, werd door zo'n 17 miljoen mensen bekeken, aldus Time. De Vanity Fair-cover van juni, waarop ze voor het eerst als Caitlyn stond (gefotografeerd door Annie Leibovitz) ging de wereld over. Het Twitteraccount dat Caitlyn die dag opende, had binnen een paar uur miljoenen volgers. Bruce Jenners hergeboorte als Caitlyn was wereldnieuws en misschien wel hét bewijs voor wat we in dit stuk willen beweren: 2015 was het jaar van de transgender.

Natuurlijk, voor dit jaar wisten we ook al wel dat er mensen zijn die zich anders voelen dan het geslacht dat hun bij geboorte is toegewezen. Lady Gaga (over wie het gerucht gaat dat ze eigenlijk een man zou zijn) neemt het al jaren op voor transgenders en alle andere buitenbeentjes, Arie Boomsma volgde transgender-jongens en meisjes op weg naar een operatie in zijn programma Hij is een zij (2014) en maakten we niet al in 2001 kennis met Kelly van der Veer, geboren als Ferry, in realityprogramma Big Brother?

De cover van Vanity Fair Beeld ap

Binaire sekse

Allemaal van belang voor de emancipatie van de transgendergemeenschap (voor aantallen, zie kader), een minderheid die het lastig heeft in onze samenleving, waarin het idee van de binaire sekse (je bent óf man, óf vrouw) nogal diepgeworteld zit. Want zo werkt emancipatie, hopelijk: hoe zichtbaarder een verschijnsel, hoe meer kennis en begrip ervoor, hoe minder discriminatie.

Bij die zichtbaarheid speelt de popcultuur een belangrijke rol. In 2014 repte Time Magazine in een themanummer al over het 'Transgender Tipping Point' in de Verenigde Staten. In het afgelopen jaar lijkt de populaire cultuur te zijn meegekanteld. Ze kwamen in 2015 allemaal onze huiskamers binnen: Caitlyn Jenner, maar ook Laverne Cox (31), de transvrouw die een transvrouw speelt in de Netflix-serie Orange is the New Black.

Dat waren nog slechts de Amerikaanse sterren, die door hun voorkomen (mooie kleren, een huis in Malibu, en, tot afschuw van hen die het opnamen voor de minder bedeelde transgenders: geld genoeg voor hun operaties) misschien toch nog wel een ver-van-ons-bedshow vormden.

Alledaagsere voorbeelden waren er ook. Scenarioschrijfster Jill Soloway maakte de gelauwerde serie Transparent, gebaseerd op het waargebeurde verhaal van haar eigen vader, die op latere leeftijd besloot als vrouw te gaan leven. De BBC vertoonde de romantische komedie Boy Meets Girl, waarin Leo verliefd wordt op Judy, een oudere vrouw, die ooit een man was. Judy wordt gespeeld door de transgender-actrice Rebecca Root (45).

Laverne Cox Beeld epa

Belangrijke eerste fase

In het programma Holland's Next Top Model had Loiza Lamers (20) in september iets op te biechten aan haar medemodellen. Ze is geboren als Lucas en onderging hormoonbehandelingen en operaties om Loiza te worden. Loiza is het eerste transgendermodel dat de competitie wint. De reacties zijn volgens haar zeggen hartverwarmend, en ook haar tegenstandsters en juryleden zijn in het programma tot tranen toe geroerd tijdens haar 'coming-out'. Hoewel ze zich haasten om te benadrukken dat er feitelijk niets verandert, vinden ze haar dapper en bijzonder, en hebben ze 'enorm veel respect' voor wat ze heeft doorgemaakt.

Weer een emancipatiestapje, gezet op tv. Vergelijkbaar met de homo-emancipatie in de jaren negentig, want een transgender is niet meer een excentrieke curiositeit waarom we zenuwachtig gniffelen. Het is iemand met wie je je kunt onderscheiden: ik heb een transgender in mijn vriendenkring; wat leuk, wat spannend, wat bijzonder. Van volledige gelijkwaardigheid en vanzelfsprekendheid is nog geen sprake, maar de geschiedenis leert dat dit een belangrijke eerste fase is, op weg naar emancipatie.

In 2016 gaat het transgendergeweld nog even door: de VPRO zendt in januari het tweede seizoen van Transparent uit, Arie Boomsma's Hij is een zij begint weer en ook het komende Rotterdams Filmfestival besteedt aandacht aan dit thema. Op het festival zal de gender-swap-installatie staan. Bij deze 'machine to be another' kunnen twee personen van verschillend geslacht die dezelfde bewegingen maken, met behulp van een virtualrealitybril (occulus rift) het idee krijgen dat ze van lichaam zijn gewisseld.

2015: Het jaar van de transgender

Maart: De VPRO toont het eerste seizoen van de Amazon-serie Transparent waarin de vader des huizes op latere leeftijd vrouw wordt.

April: Interview van Diane Sawyer op de Amerikaanse zender ABC met (toen nog) Bruce Jenner (sportheld en reality-ster), waarin hij voor het eerst vertelt dat hij zich al zijn hele leven een vrouw voelt.

Juni: Bruce Jenner staat op de cover van Vanity Fair als Caitlyn Jenner, met de kop: Call me Caitlyn.

Juni: Actrice Laverne Cox uit Netflix-serie Orange is the New Black krijgt als eerste transgender een wassen beeld van zichzelf in Madame Tussauds. Eerder was zij genomineerd voor een Emmy voor haar rol in de serie.

Augustus: Raffi Freedman-Gurspan is de eerste transgender die een baan krijgt in het Witte Huis.

Augustus: Modemerk &Other Stories (onderdeel van H&M) lanceert een internationale campagne met transgendermodellen Valentijn de Hingh en Hari Nef.

September: De BBC vertoont de romcom Boy Meets Girl, met een hoofdrol voor transgender-actrice Rebecca Root.

September: Op het filmfestival in Venetië gaat The Danish Girl in premiere. De film van Tom Hooper (The King's Speech, Les Misérables) is gebaseerd op het waargebeurde verhaal van de eerste bekende transgender in de geschiedenis.

Oktober: Transgender Loiza Lamers wint Holland's Next Top Model.

November: Sophie Dros maakt de korte documentaire What's a Gender? met de androgyn uitziende tweelingzusjes Lisa en Anne Bosveld op journalistiek platform Mindshakes.

Hollywood

Ook Hollywood doet een duit in het zakje. In januari gaat de film The Danish Girl in Nederland in première. In de film speelt Oscar-winnaar Eddie Redmayne (The Theory of Everything) de rol van de Deense schilder Einar Wegener, die zich realiseert dat hij zijn leven wil leiden als vrouw. Gesteund door zijn echtgenote gaat hij, in een tijd waarin dit totaal niet vanzelfsprekend is, op zoek naar een manier om dat te bewerkstelligen.

The Danish Girl is een mooi gemaakte, liefdevolle film en beide hoofdpersonen worden genoemd als oscar-kanshebbers. Maar je zou kunnen zeggen dat de film het waargebeurde verhaal van 's werelds eerste transgender verpakt op een, voor sommigen, iets té gelikte Hollywood-manier. De echtgenote van Lili zou in werkelijkheid niet aanwezig zijn geweest bij alle operaties, en, zo luidde de kritiek, waarom is de hoofdrolspeler niet een transgender- acteur?

Het grootste bezwaar is misschien nog wel dat The Danish Girl, net als eigenlijk alle voorbeelden van transgenders in de populaire cultuur, draait rond de nog té simpele vaststelling dat een operatie alles oplost voor wie worstelt met zijn genderidentiteit. Dat is niet waar.

Cijfers

Er bestaan geen exacte cijfers van het aantal transgenders in Nederland. Volgens de website van het minsterie voor Onderwijs, Cultuur en Wetenschap is naar schatting 0,5 procent van de bevolking transgender. Uit een onderzoek uit 2012 van Rutgers WPF (kenniscentrum voor seksualiteit) bleek dat 4 procent van de bevolking zich niet eenduidig man of vrouw voelt. 1 procent van de bevolking is zo ontevreden met dat mannen- of vrouwenlichaam, dat een operatie wordt overwogen.

In 2012 onderzocht het Sociaal en Cultureel Planbureau het leven van Nederlandse transgenders. Van de meer dan 450 ondervraagden bleek tweederde eenzaam. De helft had psychische problemen, 14 procent in zeer ongezonde mate. Ruim 20 procent deed ooit een zelfmoordpoging.

'Kiezen hoeft niet'

Elizabeth Steinbock, wetenschapper op het gebied van gender en seksualiteit aan de Universiteit Leiden, analyseerde documentaires over transgenders en zag dat de focus vooral op de operatie lag, die de problemen bij toverslag zou moeten laten verdwijnen. Ze zei onlangs in de Volkskrant: 'Een ongelukkig persoon krijgt op de operatietafel het ticket naar de transgenderhemel en wordt blij in het 'juiste lichaam' wakker.' Een te beperkt beeld, want het grootste deel van de transgenders weet niet precies of ze man zijn of vrouw, en zelfs als ze dat wel weten, willen ze niet allemaal worden geopereerd.

Nog te wensen voor 2016 en daarna: rolmodellen bij wie gender niet meer belangrijk is. Misschien te beginnen bij de androgyn uitziende tweeling Lisa en Anne Bosveld (20, voetballen bij FC Twente, Lisa is de verkering van Christina Curry). In de documentaire What's a Gender? van Sophie Dros op het journalistieke platform Mindshakes blijft subtiel in het midden hoe het precies zit met het geslacht en de seksualiteit van deze meisjes, die er jongensachtig uitzien. Dat is precies de bedoeling. In de woorden van Anne Bosveld: 'Je hoeft niet te kiezen of je een jongen of een meisje bent. Mag. Maar het hoeft niet per se.'

Valentijn de Hingh

Eén van de bekendste Nederlandse transvrouwen is model Valentijn de Hingh (25). In 2007 zond de VARA een documentaire over haar uit. In Valentijn volgt documentairemaker Hetty Nietsch De Hingh vanaf zijn 8ste tijdens zijn verandering van jongetje naar vrouw. Dit jaar is De Hingh, samen met transgendermodel Hari Nef, te zien in de campagne van modemerk & Other Stories.

Valentijn de Hingh Beeld anp

Transparent

Haar eigen vader (75) is nu een vrouw. Scenarioschrijfster Jill Soloway baseerde op eigen ervaring de tv-serie Transparent.

In de eerste aflevering van de serie Transparent roept Mort Pfefferman zijn drie kinderen bij elkaar voor een etentje. Hij wil ze iets belangrijks vertellen: voortaan zal hij door het leven gaan als vrouw. Terwijl de gepensioneerde Joodse professor moed verzamelt om zich bij zijn bloedjes Sarah, Ali en Josh te introduceren als Maura beginnen Sarah, Ali en Josh te speculeren over de eventuele kanker van hun gescheiden vader. 'Waaraan gaan al je vrienden dood?' vraagt Ali. Prostaatkanker! Hij heeft vast prostaatkanker!

Al gauw steggelen de kinderen over de erfenis, alsof hij - die een zij is - er niet bij zit. 'Ze zijn zó egoïstisch', zal Maura later zeggen in haar therapiegroep. 'Ik kan niet begrijpen dat ik drie mensen heb grootgebracht die niet verder kunnen kijken dan zichzelf.'

Transparent is de bekendste tragikomedie van streamingdienst Amazon, in Amerika één van de grote concurrenten van Netflix. In Nederland is Amazon nog niet actief, waardoor de VPRO de gelauwerde serie kon bestellen. Vanaf januari wordt seizoen twee op tv uitgezonden. Afgelopen jaar won Transparent een Golden Globe voor beste tv-komedie. Jeffrey Tambor kreeg voor zijn rol als Maura de prijs voor beste acteur.

Scenarioschrijfster Jill Soloway van de serie Transparent Beeld afp

Verwachtingen over vrouwelijkheid

Jill Soloway (50), die de serie bedacht en grotendeels schreef en regisseerde, noemt Transparant 'een documentaire over fictieve personages', voor een belangrijk deel gebaseerd op eigen ervaringen. Haar vader was 75 toen hij haar vertelde dat hij zich zijn hele leven vrouw heeft gevoeld. Degene naar wie Maura is gemodelleerd, noemt ze tegenwoordig consequent moppa.

De openbaring van haar moppa was ook voor Soloway een eyeopener. 'Ik realiseerde me waarom ik al jaren zo geobsedeerd was door gender en feminisme. En ik besefte dat dit misschien wel deels de reden is waarom ik me altijd zo ongemakkelijk heb gevoeld bij verwachtingen over vrouwelijkheid. Als ik thuiskom van een feest trek ik mijn hakken uit om me relaxter te voelen. Mijn moppa doet die hakken aan om zich relaxter te voelen.' Een daad van authenticiteit, noemt ze het schrijven van Transparant. 'Ik zie het als mijn artistieke nalatenschap.'

Niemand in de familie is zo geïnteresseerd in gender en feminisme als zij, zegt Soloway. 'Mijn moppa maakt het niet uit hoe je haar aanspreekt, je kunt haar misgenderen zonder dat ze het erg vindt. Mijn zus is lesbisch, maar niet echt geïnteresseerd in feminisme. Zij gebruikt nooit het woord patriarchaat.'

Soloway wel, net als de term 'female gaze', verworden tot een paraplubegrip voor zo'n beetje alles wat niet de mannelijke blik van het klassieke Hollywood behelst. De female gaze toont in Transparant een op geen enkele manier stereotype vrouwelijke leefwereld en toont (trans)vrouwen, seks en verlangen vanuit een vrouwelijk gezichtspunt.

Feministisch utopia

'Ik wil met Transparent een wereld scheppen waarin vrouwen subject in plaats van object zijn', zegt Soloway. 'Een wereld waarin ze niet worden ingezet voor mannelijke verhaallijnen, niet worden gewaardeerd op basis van hun aantrekkelijkheid en niet worden gestraft voor een vrije seksuele moraal. We creëren een soort feministisch utopia, qua verhaallijn en ook qua werkomgeving. Je kunt geen serie over transgenders maken zonder met transgenders te werken.'

Transparent werd aanvankelijk nog bestempeld als een nicheserie; mooi voor feministen, interessant voor transgenders. Dat beeld kantelde naar een serie die voor iedereen leuk is. Soloway, spottend: 'Zelfs voor heteroseksuele witte mannen.'

Het is dan ook niet enkel een genderverkenning, of het verhaal van iemand die op late leeftijd uit de kast komt als, nou ja, zichzelf. Of in de woorden van Maura, als Sarah vraagt of haar vader zich voortaan gaat verkleden als vrouw: 'Nee lieverd, heel mijn leven heb ik me verkleed als man. Dit ben ik.'

'Iedereen heeft een familie', zegt Soloway. 'Iedereen kent het gevoel van naar huis gaan en denken: als ik ze de waarheid vertel, houden ze dan nog steeds van me?' Dezelfde vraag stelde ze zichzelf, toen het idee voor Transparent ontstond: zou mijn familie nog van me houden als ik een serie over ze maak? 'Ik maakte me er wel zorgen over. In eerste instantie zei ik tegen moppa dat ik een serie over onze familie ging schrijven. Ik zei niet: ik schrijf een serie over jou en noem 'm Transparent. Ik wilde niet dat ze nee zou zeggen.'

Jill Soloway bij de première van het tweede seizoen van Transparent Beeld afp

Post-Caitlyn-Jenner-tijdperk

Met Transparent hoopt ze iets voor de emancipatie van transgenders te kunnen betekenen. 'Ik wil dat transgenders het gevoel hebben dat de serie hen representeert. Kijken naar Transparent geeft mensen het gevoel dat ze iemand te eten krijgen die een transitie doormaakt. Movies are bigger than you, tv is smaller than you. Als Maura naar een damestoilet gaat en daar gemene reacties krijgt, voel je met haar mee.'

Is er zoiets als een post-Caitlyn-Jenner-tijdperk? Rolmodellen als Jenner, die haar leven als Bruce achter zich liet, vestigen succesvol aandacht op de zaak, denkt Soloway. 'Ik zie gelijkenissen met de homo-emancipatie, maar er moet nog zo veel gebeuren. Dit is nog maar het begin. Er zijn zo veel transvrouwen en -mannen die slachtoffer worden van geweld, zo veel jongeren die zelfmoord plegen. Over straat lopen als transvrouw is gevaarlijk.'

Jenner belde Soloway om haar te bedanken voor de serie. 'Ze was geraakt, omdat ze een wereld zag waarin een ouder uit de kast kan komen als transgender zonder dat de kinderen het besterven.'

De VPRO zendt vanaf vrijdag 8/1 het tweede seizoen van Transparent uit op NPO2, 22.45 uur.

Nieuw! Ontvang elke dag de Volkskrant Avond Nieuwsbrief in uw mailbox, met het nieuws van vandaag, tv-tips voor vanavond, en alvast zes artikelen uit de krant van morgen. Schrijf u hier in.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden