Interview

17de-eeuwer had zijn eigen IKEA-posters

Miljoenen schilderijen werden er in de 17de eeuw in Nederland gemaakt. Lang niet allemaal meesterwerken.

Een 17de-eeuwse lopendeband-interpretatie van de triomf van Mordechai.

In het Amsterdam van de 17de eeuw produceerden schilders aan de lopende band goedkope werken. De bakker, slager en zelfs de biersjouwer hadden er eentje hangen, ontdekte kunsthistoricus Angela Jager. 'Ze werden voor een paar gulden verkocht, een beetje als de ingelijste posters die je nu bij IKEA koopt.' Deze week promoveert Jager op de 'galeyschilders' en hun 'dosijnwercken'.

Hoe kwam u op dit onderwerp?

'In de 17de eeuw zijn er miljoenen schilderijen gemaakt in Nederland. De bijzondere werken hangen in musea, maar niet alle schilderijen komen in een museum. De Rembrandts en Vermeeren waren voor de rijke man, de elite. Maar door de toegenomen welvaart in de grote steden kon ook de lagere middenklasse in die tijd luxegoederen in vorm van wanddecoratie aanschaffen. Ik vroeg me af wat het voor schilderijen zijn die niet in een museum hangen. Zo stuitte ik op de inventarissen van drie grote Amsterdamse kunsthandelaars uit die tijd. Dat waren reservoirs van geweldige informatie.'

Zoals?

'Het centrum van de schilderijhandel was de omgeving van de Nieuwmarkt in Amsterdam, daar was het schildersgilde ook gehuisvest. In panden vlak bij de markt zaten deze drie handelaren met in opslag soms wel vijfhonderd schilderijen van onbekende schilders. Het moet daarbinnen bomvol geweest zijn. De handelaren waren degenen die eraan verdienden, want die schilders kregen amper betaald.

'Via de inventarissen heb ik 58 namen van schilders ontdekt. Ze waren vaak jong en niet bezig met kunstenaarschap. Ze werkten bij de handelaren op zolder en produceerden razendsnel werkjes, soms wel zeven exemplaren met hetzelfde tafereel. Die werden verkocht, een beetje als de posters die je nu bij IKEA kunt kopen.'

Een 17de-eeuwse lopendeband-interpretatie van de triomf van Mordechai

Wat voor schilderijen waren het?

'Het waren bijbelse taferelen uit het Oude en Nieuwe testament. Geen katholieke beelden zoals Maria met haar kind of de heiligen, maar protestants. Vooral van de meest spectaculaire verhalen. Mozes die toekijkt als het leger van de farao verzwolgen wordt in zee, het offer van Jephta's dochter, Christus en de overspelige vrouw, de wonderbare spijziging van de vijfduizend. En dan in alle formaten, van klein tot doeken van 100 bij 150 centimeter.

Heeft u de werken ook kunnen terugvinden?

'Ik heb een hoop afbeeldingen gevonden van de schilderijen die particulieren bezitten in collecties bij veilinghuizen. Als je de werken bekijkt, zie je ook dat ze slecht zijn. De makers beheersten duidelijk geen techniek. Er zit geen diepte in de schilderijen. Meesterschilders schilderden in lagen, zij niet. Soms ging het ook echt om een soort kleurplaten. Er werden sjablonen gebruikt voor verschillende formaten, de contouren werden overgetrokken en vervolgens werd het werk ingekleurd met verf. Sommige figuren werden in elk landschap weer opnieuw geschilderd.'

Bij wie hingen ze aan de muur?

'Bij ambachtslieden, zoals de bakker of de slager, mensen die in loondienst werkten. Niet bij de allerarmsten, die konden het niet betalen. De werken kostten tussen de 1 en 3 gulden per stuk. Een dagloon van een arbeider in die tijd was ongeveer een gulden, dus het was niet echt spotgoedkoop. Ik had eigenlijk verwacht dat ze schepen of landschapjes aan de muur zouden hebben, simpel te interpreteren, maar nee, ze wilden dus historische stukken, verhalende kunst.'

Is een van deze schilders ooit doorgebroken als meesterschilder?

'Nee. Sommigen hadden meer talent dan anderen of ze kwamen uit een familie met beter schilders. Maar ze waren niet bezig met ontwikkeling of artisticiteit, ze moesten gewoon aan de lopende band schilderen - niet zo goed mogelijk, maar zo veel mogelijk. Meesterschilders noemden hen neerbuigend de galeischilders, naar de slaven uit de galeiboten. Geen artiesten zoals zijzelf, die hoge kunst bedreven als dichters met verf.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden