Reconstructie

17 werken van Bosch naar Brabant halen, hoe moet dat?

De jacht op de Boschen

Het Noordbrabants Museum zelf heeft geen enkele Bosch. Dus moest directeur Charles de Mooij de wereld over om de werken bijeen te krijgen: over onverwachte telefoontjes, een vreemd feestje en kongsi's.

Charles de Mooij, directeur van het Noordbrabants museum Beeld bymarjo

Charles de Mooij is een man die zelden vloekt. Maar vandaag, 3 september 2015, is een krachtig godvernondeju aan zijn lippen ontsnapt. De directeur van Het Noordbrabants Museum in 's-Hertogenbosch heeft net een brief ontvangen van Patrimonio Nacional, het instituut in Madrid dat kunstwerken beheert die ooit aan het Spaanse koningshuis toebehoorden. Het laat weten dat De kruisdraging van Christus (1), een topstuk, toch niet naar Nederland komt.

Godvernondeju.

1. De kruisdraging van Christus, Bosch, rond 1498. Beeld Patrimonio Nacional

De Mooij organiseert in 2016, als Jheronimus Bosch vijf eeuwen dood is, een grote tentoonstelling over zijn werk. Het moet een blockbuster worden in de stad waar de kunstenaar zijn leven lang heeft gewerkt. Een hele onderneming, omdat er van de 'duivelskunstenaar' - Jeroen Bosch was gek op de meest lugubere voorstellingen - maar weinig schilderijen zijn overgeleverd. Ze zitten allemaal in musea vast. Die zijn er niet happig op hun unieke en kwetsbare Bosch te laten reizen.

Twee keer eerder is er in Nederland een grote tentoonstelling over de kunstenaar geweest. Dat De Mooij meer schilderijen bij elkaar krijgt dan de expositie van zijn museum in 1967 - met 267 duizend bezoekers een onverwacht succes - zal wel lukken. Toen waren er zes van de circa 25 echte Boschen bijeengebracht. Maar in 2001 hingen er zo'n twaalf 'eigenhandige' Boschen in Museum Boijmans Van Beuningen in Rotterdam. Zie daar maar eens overheen te komen.

En nu komt De kruisdraging dus niet. Nondeju.

Het Noordbrabants Museum

Bijna dertig jaar werkt Charles de Mooij (1957, Bergen op Zoom) bij Het Noordbrabants Museum, waar hij langzaam is opgeklommen. In 2007 werd hij er directeur. Een van de eerste dingen die hij in die functie deed, was het sturen van een voorstel naar de gemeente over een grote Bosch-tentoonstelling. Te organiseren over negen jaar.

Tamelijk vroeg, ja. Maar dat moest wel, want zijn museum heeft geen enkele Bosch in de collectie. Het bezit ook niet veel internationaal vermaarde toppers, dus een grootscheepse ruil tegen Boschen uit andere musea zit er niet in. Hoe krijg je die dan wel? Door een onderzoek met de nieuwste fototechnieken naar alle werken van de meester op te zetten, zo hadden De Mooij en de Bosch-kenner Jos Koldeweij bedacht. De musea zouden kosteloos de resultaten daarvan krijgen plus eventueel een gratis restauratie. Dan zouden ze misschien genegen zijn hun Bosch voor drie maanden naar Nederland te laten gaan.

In 2009 was het startkapitaal voor het Bosch Research and Conservation Project (BRCP), dat later zou aangroeien tot 2,7 miljoen euro, beschikbaar en kon De Mooij beginnen aan zijn veroveringstocht. De drie Boschen in de Verenigde Staten kreeg hij vrij vlot toegezegd. Daar doen ze niet zo moeilijk.

Maar dan het grote Prado. Het nationale museum in Madrid beheert zes werken van de schepper van 'ghespoock en ghedrochten der Hellen', dankzij de voorliefde die de Spaanse koning Filips II voor hem had. Het absolute topstuk is De Tuin der Lusten (2), een groot paneel met twee zijluiken (Bosch schilderde alleen op hout), dat elke dag drommen bezoekers trekt.

2. De Tuin der Lusten

Spaans

Speciaal voor zijn bezoek aan het Prado had De Mooij Spaans geleerd. Je praat makkelijker als je elkaars taal spreekt. De Tuin der Lusten heeft hij niet gevraagd. Dat is net zoiets als bij het Rijkmuseum bedelen om De Nachtwacht, had hij tegen de adjunct-directeur van het Prado gezegd. Maar als de triptiek hem zou worden aangeboden, had hij er voor de grap aan toegevoegd, zou hij die zeker niet weigeren. De adjunct had een beetje gelachen.

De aanbidding door de koningen (3), ook een juweel, heeft hij wel geprobeerd. Maar het was hem te verstaan gegeven dat het Prado zich niet kan permitteren om zo veel stukken te laten gaan: 'El Bosco' oefent een grote aantrekkingskracht uit op met name buitenlandse bezoekers. De zeven hoofdzonden, een nationaal icoon omdat het in de kamer hing waarin Filips II stierf, komt ook niet. Maar dat is werk van een navolger van Bosch, vermoeden ingewijden.

Samen een tentoonstelling organiseren is eveneens uitgesloten; het Prado houdt zijn eigen expositie, maar wel na die in Het Noordbrabants Museum, zo kan worden afgesproken. Na veel getouwtrek had De Mooij toezeggingen gekregen voor drie werken.

In Venetië had hij nog niks. 'Tig' brieven had hij gericht aan de musea waar twee triptieken en vier panelen zitten. Respons bleef uit, daarom had hij de Nederlandse ambassade in Rome om hulp gevraagd. Die vroeg: hebben jullie niet onlangs een bruikleenaanvraag uit Rome geweigerd voor een Van Gogh uit jullie collectie? Dat klopt, zei De Mooij, maar wat heeft dat met de Boschen in Venetië te maken? In Italië hangt alles met elkaar samen, was het antwoord van de ambassade geweest.

3. De Aanbidding door de Koningen. Beeld Museo del Prado

Gesprekken

Een dag later werd De Mooij gebeld door de vrouw uit Rome die de bruikleenaanvraag had gedaan. Als hij de afwijzing wilde heroverwegen, zou zij hem in contact brengen met de 'soprintendente' in Venetië, een door de politiek benoemde hoofdopzichter cultuur. Twee dagen later had hij een afspraak met Vittorio Sgarbi, een beroemdheid in Italië - ook vanwege zijn geruzie in het openbaar, de onthullingen over zijn onwettige kinderen en de fraudebeschuldigingen aan zijn adres. Hij is kunsthistoricus, maar ook een kunstrecensent die op televisie optreedt, en politicus. Dat loopt daar allemaal door elkaar.

Na afloop van het eerste gesprek had hij De Mooij gevraagd mee te gaan naar een palazzo waar hij door de Italiaanse staatstelevisie zou worden geïnterviewd. De tolk had gefluisterd: doen. Een steiger aan de Canal Grande was leeg geveegd, een heel gezelschap was ingeladen op een speedboot van de Guardia di Finanza. Het was een wonderlijke dag geworden, die was geëindigd op een feestje van een voormalige styliste van Twiggy, het beroemde fotomodel uit Engeland.

Maar wel een dag met resultaat: De Mooij kreeg alle werken. Na terugkomst had hij de soprintendente in een brief verzocht alles schriftelijk te bevestigen. Een paar weken daarna kwam het nieuws dat Sgarbi ontslag had moeten nemen. En had De Mooij dus opnieuw kunnen beginnen.

Sgarbi's opvolger is een serieuze kunsthistorica. Van haar mocht er onderzoek naar de schilderijen worden gedaan. Zij was helemaal weg van wat dat had opgeleverd: in een van de Venetiaanse stukken zaten weggeschilderde donoren (opdrachtgevers van het schilderij) die ze nog nooit had gezien. Er was ook geld om de werken te restaureren. Alles komt naar Den Bosch, had ze gezegd.

Volhouden

Het is een kwestie van volhouden. In Gent zei pas de derde directeur ja. Bij het Kunsthistorisches Museum in Wenen dreigde het ook nummer drie te worden. De eerste was met pensioen gegaan zonder een beslissing te nemen. Daar leek het bij nummer twee ook op uit te draaien. Gelukkig heeft zij in haar laatste maand toch nog een handtekening gezet.

Een drieluik in een ander Weens museum is niet gelukt. Daar wilde de directeur het zelf onderzoeken na haar pensionering. Gezamenlijke restauratie werd afgewezen. Ze is ziek geworden, het werk is stil komen te liggen. De Mooij is er nog een keer heen gevlogen, maar het stuk mag vanwege de slechte staat niet op transport. Zonde. Het had én gerestaureerd én in Den Bosch kunnen zijn.

Calvarie met stichter uit Brussel is ook afwezig vanwege de conditie. Het BRCP meende na onderzoek dat het paneel wel kon reizen. Tot op premiersniveau is geprobeerd het te krijgen. Het Prado, dat ook belangstelling had, mocht later de conditie controleren. Het staat nu vast dat Calvarie te fragiel is. Het gaat dus ook niet naar Madrid.

Wat wel naar het Prado gaat, is De verzoeking van de heilige Antonius (4), een ander hoogtepunt in het oeuvre van Bosch. Het Noordbrabants Museum krijgt het werk uit Lissabon niet. Het Museu Nacional had gezegd: doe een mooi voorstel. De Mooij had dankzij de medewerking van een Nederlandse verzamelaar - hij mag de naam niet bekendmaken - een expositie met oude meesters kunnen aanbieden. Hij snapt nog steeds niet dat de directeur daar niet op is ingegaan.

4. Verzoeking van de heilige Antonius, tussen 1495 en 1515. Beeld Museu Nacional de Arte Antiga

Afspraken

De tweede propositie was ook niet mis. Het Rijksmuseum was bereid De liefdesbrief van Johannes Vermeer naar Lissabon te laten reizen. Het is buitengewoon dat Taco Dibbits, directeur collecties van het Rijks, zo'n publiekstrekker wilde uitlenen ten behoeve van een ander museum. Maar het Museu Nacional zei om onduidelijke redenen nee.

Later bleek dat de Portugese regering afspraken had gemaakt met Spanje. Het Prado wilde De verzoeking ook hebben. Een Spaanse minister zou Lissabon in ruil een of twee tentoonstellingen uit het Madrileense museum hebben aangeboden. De Portugese regering heeft toegestemd, wat in eigen land tot veel kritiek leidde. Spanje en Portugal zijn oude vijanden. De Mooij denkt dat zijn collega in Lissabon het na alle tumult niet meer aandurfde om het werk ook naar Nederland te laten gaan.

En nu komt De kruisdraging van Christus dus ook niet, nondeju. De onheilstijding van Patromonio Nacional zat vandaag bij de post.

Ook deze afwijzing blijkt een politieke achtergrond te hebben. De Tuin der Lusten uit het Prado is eigendom van Patrimonio Nacional. Die had de triptiek opgeëist voor het nieuwe Museum voor de Koninklijke Collecties. Daar is op kabinetsniveau een streep door gezet. Het topstuk blijft in het Prado.

Ontspannen

Het nieuwe museum zou in 2016 opengaan. Als dat niet werd gehaald, zou De Mooij De kruisdraging krijgen, zo was hem verzekerd. De opening is met minstens een jaar vertraagd, toch blijft het drieluik waar het is. Patrimonio Nacional maakt een eigen expositie over Bosch, gelijktijdig met die in Den Bosch en Madrid. Het is natuurlijk een schop in de richting van het Prado. Maar daardoor staat Charles de Mooij, met nog een half jaar tot de opening te gaan, ook op min één.

Nog een paar dagen. In de tuin van Het Noordbrabants Museum is een garderobe voor 1.800 jassen verrezen, op een plein achter het complex een sanitair paviljoen. Er is aandacht van pers uit de hele wereld geweest, tot aan Brazilië, Australië en India toe.

Charles de Mooij zit er ontspannen bij, ondanks de financiële last die op zijn schouders drukt. Zal er genoeg publiek worden getrokken om uit de kosten te komen? De tentoonstelling is begroot op 6,7 miljoen euro, flink meer dan de 5 miljoen die het Rijksmuseum voor Late Rembrandt uitgaf.

Hij heeft nog een bittere pil te slikken gehad: De doornenkroning van Christus uit de National Gallery in Londen was in 1967 in Den Bosch te zien, maar nu niet. Jaren geleden was de officiële aanvraag al de deur uitgegaan, maar het stuk zou te kwetsbaar zijn voor transport.

Mazzeltje

In 2015 kreeg de National Gallery een nieuwe directeur, dus lag er een nieuwe kans. Weer is bruikleen aangevraagd. Onlangs bleek dat het stuk toch kan reizen, maar dat het 'helaas' al aan het Prado was toegezegd. De Mooij heeft zich in een 'hele beleefde, maar hele stellige brief' beklaagd over deze wonderlijke gang van zaken. Hij heeft nog geen antwoord gehad. Voordat Gabriele Finaldi de baas werd van de National Gallery, werkte hij bij het Prado.

Er was ook een mazzeltje. Een paneeltje in het depot van een museum in Kansas City bleek een eigenhandige Bosch te zijn. De directeur was euforisch en maar al te zeer bereid om het uit te lenen.

Daar staat tegenover dat De Mooij een paar 'echte' Boschen is kwijtgeraakt. Zo zijn twee van de drie panelen uit het Prado gemaakt door de werkplaats van de kunstenaar of door een navolger, aldus het strenge oordeel van het BRCP. Dat risico bestond, zegt De Mooij koeltjes. 'Het is een totaalproject geweest van tentoonstelling én onderzoek.'

Van de 24 echte Boschen die overblijven, heeft hij er dadelijk 17 in zijn museum hangen. Minder dan het Prado, ja. Maar elf meer dan in 1967. En vijf meer dan het Boijmans. En dan heeft De Mooij ook nog 19 van de 20 tekeningen losgepeuterd die van de hand van de meester zijn. Een hoge score, inderdaad. Maar dat is weer een ander verhaal.

Dit artikel is gebaseerd op interviews met Charles de Mooij in juni 2015, september 2015 en februari 2016.


Crowdcontrol

Jheronimus Bosch - Visioenen van een genie is van 13/2 tot en met 8/5 te zien in Het Noordbrabants Museum in Den Bosch. Vanwege de verwachte drukte - er zijn nu al 90 duizend tickets verkocht - wordt aanbevolen om vooraf te boeken. Een bureau dat gespecialiseerd is in crowdcontrol heeft advies uitgebracht over de tentoonstelling. Het Rijksmuseum heeft zijn ervaringen gedeeld met de drukte tijdens de expositie Late Rembrandt.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.