'Zo'n anti-snobistisch orkest, dat is een verademing'

Interview dirigent Dmitri Liss

De Rus Dmitri Liss moet fusieorkest Philharmonie Zuidnederland tot een eenheid smeden. De dirigent heeft er vertrouwen in. 'Zo'n anti-snobistisch orkest, een verademing.'

Dmitri Liss, chef-dirigent van het Philharmonie Zuidnederland. Foto Ivo van der Bent

Kerstmis? Dat is een pijnlijk onderwerp voor Dmitri Liss (56). De Rus, sinds dit seizoen chef-dirigent van de Philharmonie Zuidnederland, zou graag goede kerstherinneringen ophalen, maar die heeft hij niet. Langs de deuren, 's avonds, zingen voor een fooi, zoals de kinderen dat in de dorpen doen? Hij heeft het nooit gedaan. 'Ik ben niet opgegroeid in Rusland, maar in de Sovjet-Unie. Religie was verboden. In het Westen vergeet men nogal eens dat Rusland een nieuw land is.'

Deze week leidt Liss bij zijn nieuwe orkest het programma Russische Kerst. Hij moet er een beetje om lachen: eigenlijk hebben Tsjaikovski's Eerste pianoconcert en Sjeherazade van Nikolaj Rimski-Korsakov niks met het feest te maken. Voor de zekerheid checkt hij het nog even bij zijn vrouw: zit er niet nog een kerstlied in dat pianoconcert verwerkt? Nee dus. 'Maar het is hoe dan ook hartverwarmende muziek. Seizoensoverstijgende kunst.'

'Trouwens, we hebben wel wat ingehaald. Religie is in Rusland een staatsaangelegenheid geworden. In de grote steden wordt zowel de westerse als de Russische kerst gevierd, die later valt omdat de orthodoxe kerk de juliaanse kalender gebruikt, en zowel westers als Russisch nieuwjaar. Allemaal commercie natuurlijk, maar iedere aanleiding om mensen bij elkaar te brengen, is goed.'

Bij elkaar brengen: dat is ook zijn taak bij de Philharmonie Zuidnederland. Het orkest ontstond in 2013 na een fusie van Het Brabants Orkest en het Limburgs Symfonie Orkest, die na de bezuinigingen van het eerste kabinet-Rutte min of meer werden gedwongen samen te gaan. Drie jaar speelde het zonder chef-dirigent. Het orkest heeft nog steeds zowel een kantoor in Eindhoven als in Maastricht. Soms wordt het bovendien opgesplitst, zodat het twee verschillende programma's op verschillende plekken uitvoert. Je zou daarom kunnen zeggen dat de fusie nog niet is voltooid.

Flexibel

Liss is het daar niet mee eens. 'We hebben een flexibel orkest, dat zie ik als een voordeel. Dit is een ensemble met veel kwaliteiten. De groep is heel open-minded en kan snel schakelen tussen verschillende speelstijlen; de musici weten dat Mozart echt wat anders vraagt dan Mahler. Bovendien is iedereen gedreven om beter te worden.'

Hoe gaat hij dat doen, een eenheid smeden van een orkest waarin iedereen precies van elkaar weet wie tot welke bloedgroep behoort? Goede muziek maken, zegt Liss, op hoog niveau, dan gaat de rest vanzelf.

'Ik heb met veel orkesten gewerkt, ook met orkesten die zichzelf heel goed vinden. Die hebben hun eigen speeltradities, hun eigen klank, die ze ten koste van alles koesteren. Sommige orkesten weigeren die tradities aan de kant zetten als een dirigent daarom vraagt. Het komt voor dat musici jouw tempi gewoon niet accepteren. Hier trof ik juist een en al openheid. Zo'n anti-snobistisch orkest, dat is een verademing.'

De klik was er al bij zijn eerste samenwerking met Het Brabants Orkest in maart 2013, toen de in Charkov opgegroeide Liss indruk maakte met de Tweede symfonie van Sergej Rachmaninov. Inmiddels heeft hij drie programma's bij de Philharmonie Zuidnederland gedirigeerd, waarvan één sinds zijn aantreden als chef. Deze krant noemde hem naar aanleiding van een van die concerten een geestdriftig dirigent, maar moest ook concluderen dat er in de Vijfde symfonie van Mahler wat vreemde parallelgeluiden klonken. De oorzaak: Liss neuriede iets te luidruchtig mee.

Eén of twee orkesten?

Is de Philharmonie Zuidnederland wel één orkest? Het orkestbestuur vindt van wel, de Raad voor Cultuur ziet het anders. In mei schreef de raad dat het in stand houden van twee orkestkernen in Eindhoven en Maastricht niet heeft bijgedragen aan het spelniveau. De raad adviseerde de minister een subsidie toe te kennen van 7,1 miljoen euro, op voorwaarde dat voor één standplaats wordt gekozen. Dat ligt gevoelig en het is lastig, want ook de gemeenten en de provincies betalen mee.

Respect voor de partituur

Orkestmusici omschrijven hem als een uiterst muzikaal man. Hij schaaft graag aan de details, heeft veel respect voor de partituur, hekelt vastgeroeste tradities en is erop gebrand te blijven onderzoeken. De pauken in Sjeherazade mogen van hem best met de handen worden bespeeld omdat dat 'authentieker' klinkt. Liss, benadrukken de musici, is niet zozeer iemand die het orkest zijn visie opdringt, hij is ook iemand die goed kan reageren op wat het orkest doet. In de woorden van tubaïst Joost Smeets: Liss is een luisteraar.

En hij is nog iets: complimenteus. Vriendelijk. 'Sfeer vind ik heel belangrijk', zegt Liss, die ook nog dirigent is bij het Filharmonisch Orkest van de Oeral. 'We moeten ook als mensen in goede harmonie met elkaar omgaan.'

Dat is nodig ook. Het orkest moest van 140 voltijdbanen worden teruggebracht naar 110 plaatsen. Dat is grotendeels bereikt door natuurlijk verloop en doordat musici vrijwillig opstapten. De verdeling tussen de bloedgroepen is nagenoeg fiftyfifty.

De dirigent wil niet te veel stilstaan bij het verleden. Hij wil vooral zijn tanden zetten in Tsjaikovski. 'Zo'n fantastisch stuk. Het is alsof ik het al kende voor ik geboren werd. Bij dit pianoconcert is het de uitdaging om te vergeten hoe vaak, hoe mooi en hoe goed het al door anderen is gespeeld. Dan blokkeer je. Als wij Tsjaikovski spelen, moet het stuk klinken zoals het nooit eerder heeft gedaan.'

Russische Kerst door de Philharmonie Zuidnederland. T/m 23/12 in Tilburg, Den Bosch, Breda en Heerlen.

Meer over