'Ze vroegen of ik de nieuwe Nachtwacht kon maken'

Interview kunstenaar Helen Verhoeven

Tweeënhalf jaar werkte Helen Verhoeven aan het enorme doek voor de ontvangstruimte in het nieuwe gebouw van de Hoge Raad. Het moest het werk verbeelden van het hoogste rechtscollege van Nederland.

Helen Verhoeven naast haar schilderij Hoge Raad. Beeld Adriaan van der Ploeg

Vier bij 6,5 meter, dat is bijna net zo veel doek om te vullen als Picasso's kolossale oorlogswerk Guernica. Helen Verhoeven (41), naar eigen zeggen liefhebber van ouderwets grote groepsportretten, dacht niet dat ze er ooit zelf een zou maken. Totdat de Hoge Raad haar uitverkoos een joekel van een schilderij te fabriceren voor het nieuwe onderkomen in Den Haag.

De opdracht was het werk uit te beelden van het hoogste rechtscollege in Nederland. Het doek, bestemd voor de centrale ontvangstruimte naast de grote zittingszaal, moest ook reflectie bieden op recht en rechtspleging. 'Ze hadden heel hoge verwachtingen', zegt ze. 'Iemand vroeg of ik de nieuwe Nachtwacht kon maken.'

Dit is wat ze bedacht: het bovenste deel zou een mozaïek worden over de historie van recht en onrecht ('zonder het ene bestaat het andere niet'); het onderste deel zou de verscheidenheid aan mensen tonen, met de raadsheren van de Hoge Raad daartussen, 'als mediators'.

Ze verdiepte zich in de geschiedenis van de Nederlandse rechtspraak, waar ze nauwelijks iets vanaf wist. Op haar 12de was ze verhuisd naar de Verenigde Staten - haar vader, de filmmaker Paul Verhoeven, maakte toen de stap naar Hollywood. Helen volgde kunstopleidingen in San Francisco, New York en Amsterdam en woont nu in Berlijn. Haar werk is opgenomen in de collecties van het Stedelijk Museum Amsterdam en de Saatchi Gallery in Londen.

Het was flink bijspijkeren. Ze kreeg 'privéles' van de president van de Hoge Raad en de procureur-generaal, in hun ouderwetse, met kunst en kroonluchters gevulde kamers. 'Dat was mooi om in het schilderij mee te nemen, ook al gingen ze naar een nieuw, strak gebouw.'

Ze vroeg her en der wie bepalend is geweest voor het rechtsstelsel in Nederland. Ze struinde het internet af. In enkele gevallen heeft beeldrijm haar keuze bepaald. De kennis van haar twee jaar oudere zus, die in de VS als historicus onderzoek verricht naar de geschiedenis van terrorisme in Europa en Rusland, kwam ook goed van pas. Grijnzend: 'Mijn familie heeft veel interesse in geweld.'

Haar schetsen legde ze voor aan een klankbordgroep en een commissie, zo was afgesproken. Daarin waren alle partijen vertegenwoordigd die bij het nieuwbouwproject waren betrokken. Die voorbereidingsfase duurde 1,5 jaar en in die periode beviel ze ook van haar eerste kind. Begin 2015 nam ze de kwast ter hand in een gehuurd atelier - het hare was niet hoog genoeg. 'Ik was maanden bezig om het wit van het doek weg te werken.' Na een jaar was Hoge Raad af.

Paul Verhoeven. Beeld anp

Voorrecht

Het is het eerste schilderij dat ze in opdracht maakte, nogal een verschil met haar solitaire en onafhankelijke werkwijze van daarvoor. Niettemin roemt ze de 'samenwerking' met de commissie, 'al begrijp ik nu dat dit heel ongewoon is'. Haar begeleiders zochten haar een paar keer en groupe op in Berlijn. Het was een voorrecht, zegt ze, door de intelligente leden van het rechtscollege te worden bevraagd. 'Normaal heb ik geen toegang tot zulke mensen. Ze kunnen zo goed luisteren in vergelijking met mensen uit de kunstwereld.'

Toen de raadsheren ontdekten dat er historische figuren op het schilderij kwamen te staan, droegen ze ook zelf suggesties aan. Zo is Hugo de Groot, een van Nederlands grootste juristen, op het doek beland.

Niet alles ging van een leien dakje. Verhoeven wilde ook iets doen met het gebruik dat in elke rechtszaal een portret van het staatshoofd hangt. Alleen: op haar schets waren louter de benen van koning Willem-Alexander te zien. Zijn bovenlichaam werd afgedekt door de kroonluchter. Die 'symbolische onthoofding', verhaalt ze met een glimlach, stuitte op verzet. 'De huidige koning kon ik niet onthoofden. Maar vorige koningen wel.' Bovenaan haar schilderij zijn nu de onderstellen van Willem I en Willem II (en Napoleon) te zien, geplukt uit bestaande portretten.

Evenwicht m/v

Nog een kwestie: op de schetsen stonden vooral mannen. De commissie verlangde meer vrouwen, voor het evenwicht. 'Mijn mening was: er zitten niet zoveel vrouwen in de Hoge Raad. Daarom heb ik hen ook aan de uiteinden van de tafel gezet. Rechts staat een vrouw met een toga en een hoofddoek. Ze zit nog niet in de Hoge Raad. Maar dat is een kwestie van tijd.'

De raadsheren wilden niet herkenbaar worden afgebeeld, maar in het midden van het schilderij zit een rechter die wel te identificeren is. Het is Lodewijk Ernst Visser, de joodse president van de Hoge Raad die in 1941 door de Duitse bezetter werd ontslagen - zonder protest van de collega's. Zijn centrale plek op het doek is nogal een statement, besefte ze. 'Ik dacht dat het niet zou kunnen, maar ze vonden het heel mooi. De grote zittingszaal is ook naar hem vernoemd.'

Verhoevens doek wordt zaterdag voor de pers onthuld. Het zal voorgoed in de ontvangstruimte hangen, wat deze opdracht extra bijzonder maakt. Werk dat naar privéverzamelaars of musea gaat, is doorgaans weinig voor het publiek te zien. Op 20 april wordt het nieuwe gerechtsgebouw, ontworpen door KAAN Architecten, geopend door de man die in de schetsfase is gesneuveld: Willem-Alexander. Drie dagen later mag iedereen een kijkje komen nemen.

Op de vraag of ze trots is op haar groepsportret, begint ze over een lezing die ze onlangs in New York heeft gehouden. 'Die ging niet goed. Ik had er zo'n buikpijn van. Toen besefte ik dat ik dat nooit heb gehad bij het maken van dit werk. Ik ben heel blij dat ik niet ontevreden ben.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.