'Toen mij werd gevraagd of ik alleen op blank val, dacht ik: hier moet ik iets mee'

Iris van Lunenburg onderzoekt gemengde relaties

Zelf valt ze op witte mannen. De keren dat ze racistisch werd bejegend, zijn op de vingers van één hand te tellen. Programmamaker en columnist Iris van Lunenburg onderzocht gemengde relaties voor haar tv-programma.

Foto Daniel Cohen

Onlangs postte Iris van Lunenburg een foto op Instagram. Van zichzelf, in een korte kobaltblauwe jurk, goudkleurige hakken, naast een struik groen voor het Rijksmuseum. Bijschrift: 'Het leuke aan bij een museumclubje zitten? Je wordt nog eens uitgenodigd op een tuinfeestje.'

Van Lunenburg: 'Een donkere man reageerde: 'Jij voelt je wit, hè?' Dat soort comments krijg ik vaker. Ik begrijp niet hoe je dingen die mooi en goed zijn, zoals kunst en boeken, kunt associëren met een huidskleur - en dan ook nog met een huidskleur die de jouwe niet is.'

En laatst, de zwarte presentatrice van radiostation FunX: 'Het eerste wat ze zei toen ik opnam: 'Je klinkt zo wit.''

Van Lunenburg (31) werd in media- en cultuurkringen bekend als het vrolijke gezicht van feestjesrubriek Schuim, waarvoor ze namens Het Parool vijf dagen per week verslag deed van boeklanceringen, borrels, vernissages en overige openingen. Ze schreef een column (over golddiggers) op de achterpagina van zakenblad Quote, was een van de Jannen in de niet bijster succesvolle opvolger van Man bijt hond; Jan rijdt rond, deed mee aan De slimste mens, was tafelgast bij RTL Z, eindigde in 2016 als nummer 8 in de Kleurrijke Top 100 en maakt reportages voor het online-videokanaal van Linda de Mol - Linda.tv.

Ze bestelt ravioli met rivierkreeft in café-restaurant De Plantage en herhaalt nog maar eens wat ze ook zegt in de eerste aflevering van Iris onderzoekt: gemengde relaties, die morgen binnen 3LAB wordt uitgezonden: 'Ik ben geen Bounty.'

Maar toch.

Als baby wordt Van Lunenburg te vondeling gelegd in Port-au-Prince, de hoofdstad van Haïti. Het weeshuis waar ze naartoe is gebracht noemt haar Micheline; ze is 3 maanden oud als ze als Iris met haar nieuwe Nederlandse ouders in Emmen gaat wonen. Nu, spottende blik: 'Émmen, of all places, de parel van het noorden.' Iris is het enige zwarte meisje in heel Emmen. Ze speelt met blonde barbies, de familie viert Sinterklaas met een Zwarte Piet en verjaardagsfeestjes gaan op z'n Hollands: met z'n allen in een kring en blokjes kaas met een zilveruitje en een rood-wit-blauw vlaggetje erop geprikt.

Robert Vuijsje maakt voor de Volkskrant een interviewserie over afkomst. Daarin lees je vaak: 'Ik was de enige persoon van kleur in het dorp, iedereen keek me na, ik voelde me anders.'

'Ik lees die rubriek ook, maar ik herken mezelf totaal niet in die verhalen. Ja, ik was het enige donkere meisje in Emmen. Maar dat vond ik juist wel tof. Als je er als enige anders uitziet, onthoudt iedereen je. Je valt lekker op, je hoeft je maar één keer voor te stellen. Toen ik later in Rotterdam bestuurskunde studeerde en bij het corps ging, was dat net zo. Ik was het enige donkere lid, maar zag dat eerder als voordeel dan als nadeel. Ik las laatst een interview met een donkere collega, die zei: 'Zodra ik de deur uitga, ben ik me ervan bewust dat ik als zwarte vrouw de wereld in stap.' Een ander voelde zich op het pontje naar Amsterdam-Noord etnisch geprofileerd. Ik heb dat nooit meegemaakt en ik heb me ook nog nooit een donkere vrouw in een blanke wereld gevoeld.'

Foto Daniel Cohen

Micheline Iris van Lunenburg

Zij werd op 17 december 1985 geboren in Port-au-Prince, Haïti. Iris van Lunenburg studeerde bestuurskunde en rechtsgeleerdheid, maar maakte beide studies niet af. De opleidingen aan de BKB Academie en BNN University (Media Academie Hilversum) wel. Daarna kan ze aan de slag bij 101.TV - het digitale kanaal van BNN. Ze krijgt vervolgens zowel schrijvend (Het Parool, Quote) als tv-makend (Jan rijdt rond, Linda.tv, @Z, NTR) voet aan de grond in de mediawereld.

In jouw programma heb je het consequent over 'blank', terwijl ik dacht dat we tegenwoordig 'wit' en 'zwart' zeggen.

'Seriously, dat is dus iets waar ik zelf nooit over nadenk. Ik zeg altijd 'blank' en 'donker'. Maar bij het inspreken zat ik er toch mee. Ik zag de boze reacties op Twitter al voor me, dat ik een sell out zou zijn, of zo. Maar moet ik dan wat voor mij goed voelt aanpassen, om daarmee te voorkomen dat mensen al op voorhand boos worden?'

Ik sprak journaallezer Simone Weimans over dit onderwerp, die zei: 'Het woord 'blank' heeft voor mij te veel de bijklank van schoon en rein.'

'Ik begrijp de bezwaren tegen het woord 'neger' goed, maar ik zie niet hoe 'blank' aanstootgevend kan zijn. Racisme bestaat, het is vreselijk en moet sowieso worden gestopt - maar wat ik lastig vind, is dat dit soort dingen in mijn dagelijks leven geen issue zijn, maar het me nu soms zó van alle kanten wordt aangepraat dat ik in verwarring raak over wat ik nog wel en niet kan zeggen.'

De insteek van de eerste aflevering Iris onderzoekt is vrij provocerend. Je zegt: 'Ik val uitsluitend op blanke mannen.' Je hebt ook nooit gezoend met een donkere man, omdat je ze 'niet aantrekkelijk' vindt.

'Ik kan zien dat acteur Idris Elba ontzettend knap is, maar ik zou niet op hem vallen. Mijn type man is echt blank, al hoeft hij niet persé blond te zijn.'

Maar wat is het dan dat je meer aantrekt in een witte dan in een zwarte man?

'Misschien voel ik meer overeenkomst in levensstijl met sommige blanke mannen? Waar ze uitgaan, waar ze eten. Ik heb dezelfde smaak.'

Heb jij veel zwarte vrienden?

'Nee.'

Zou het kunnen dat het onderwerp je minder bezighoudt omdat je niet bent opgevoed met ouders die zelf racisme hebben ervaren en ook geen vrienden hebt die ermee te maken krijgen?

'Het zou kunnen, maar: ik ben zélf vrij donker van kleur. Dus ik zou het óók uit eigen ervaring kunnen kennen. Toch zijn de keren dat ik racistisch ben bejegend op één hand te tellen. En meestal was dat als ik met een blanke man liep. Dan werd er tegen hem iets gezegd als: you like black pussy?'

In jouw programma komt Tireilly uit Zwolle aan het woord, die meteen de slavernij erbij haalt als jij vertelt dat je met blanke mannen uitgaat.

'Dat vond ik heel heftig. Zo'n leuke, vrolijke donkere jongen uit Zwolle die nota bene zelf op blanke meisjes valt, maar omgekeerd toch zo denkt. Dat deed me echt wat.'

Het is een geluid dat je vaker hoort tegenwoordig: gemengde relaties wijzen júíst op racisme.

'Blanke mannen zouden met een zwarte vrouw gaan, zodat ze zich boven haar verheven kunnen voelen. Sorry, maar ik kan daar echt niks mee. Net zomin als ik geloof dat iemand een partner van kleur kiest om daarmee te laten zien dat-ie geen racist is. Wie doet dat nou, een relatie aangaan om lekker de gutmensch uit te kunnen hangen? Ik denk dat je de wereld dan te cynisch ziet.'

Het idee voor haar programma ontstond in de black hair-salon waar ze extensions laat zetten en een van de klanten een opmerking maakte over een zwarte man die met een witte vrouw ging. Van Lunenburg: 'Zijn wij dan niet goed genoeg?', vroeg zij zich af - zelf wilde ze alleen 'black love' - en ik had me nooit gerealiseerd dat ze dat zo zou kunnen interpreteren. Zeker dat veel succesvolle zwarte mannen voor een blanke vriendin kiezen, doet ze pijn. Ineens was het onderwerp overal: de stad Rotterdam die een campagne begon over zelfbeschikking met posters waarop een moslima een Joodse jongen zoent. Serena Williams die veel kritiek kreeg uit de Amerikaanse zwarte gemeenschap, omdat ze nu met een blanke man gaat. Prins Harry die verkering heeft met actrice Meghan Markle, kind van een Afro-Amerikaanse moeder. En toen mij zelf op de datingapp Inner Circle werd gevraagd of ik alleen op blank val, dacht ik: hier moet ik iets mee.'

Cultureel antropoloog Sinan Çankaya schreef een column voor De Correspondent over de vraag of je je moet verhouden tot je etnisch-culturele achtergrond, of die juist vermijdt. Hij vraagt zich af: hoe baan je jezelf een weg als journalist uit een etnische minderheidsgroep zonder steeds over 'migratieonderwerpen' te schrijven?

'Ik verzet me tegen stereotypen en ben daarom extra blij dat zowel Het Parool als Linda en Quote me nooit hebben gevraagd om iets te maken over mijn kleur, of het onderwerp racisme. Dat zou ik als een belediging hebben ervaren.'

Çankaya stelt: 'Ik zou dolgraag een stuk schrijven over mijn kapotte afwasmachine. Of over mijn sleutels die ik maar niet kan vinden. Maar er zijn nog zo veel verhalen die niet worden verteld over de multiculturele samenleving, vanuit niet-dominante perspectieven, dat ook ik niet aan deze dwingende context ontkom.'

'In Iris onderzoekt praat ik met meiden uit een black hair-salon in de Bijlmer, en een donkere vrouw die een winkel heeft waarin ze uitsluitend gekleurde poppen verkoopt. Dat doe ik graag, eerder ook voor Jan rijdt rond; mensen aan het woord laten die normaal gesproken niet snel op tv komen. Maar dat zijn niet per se mensen van kleur. En als ik over mijn kapotte afwasmachine wil schrijven, doe ik dat gewoon.'

Ze bestelt gemberthee en een spa rood, zegt: 'Toen ik begon met Schuim zei een blanke collega-journalist dat-ie wel wist waarom ik die baan had gekregen. Vervolgens wees hij naar mijn borsten. Belachelijk natuurlijk. Maar ik heb nooit het gevoel gehad dat ik een klus wel of niet kreeg om mijn kleur. Ik geloof best dat bij omroepen vroeger gold 'we hebben al één donkere presentatrice, dus er hoeft er niet nog eentje bij', maar volgens mij is dat echt veranderd.'

In Iris onderzoekt zeg je dat je geen 'Bounty' bent, dat je je ook vanbinnen zwart voelt. Waar zit dat gevoel dan in?

'Ik kijk in de spiegel en ik zie een donkere vrouw.'

Dat is van buiten.

'Ja, maar vanbinnen heb ik die kleur ook. Soms zeggen mensen: 'Je bent eigenlijk wit vanbinnen.' Dat moet dan een compliment zijn. Ik vind zoiets heel stom.'

Een belediging?

'Eigenlijk wel. Waarom zou ik wit vanbinnen willen zijn? Ik voel me gewoon donker. Alleen: niet iedere donkere vrouw woont in de Bijlmer, eet de hele dag door kip en danst soepel. Iets wat je wel zou kunnen denken, als je de tv aan zet. Ik heb een ontzettende hekel aan die clichés.'

Anousha Nzume, schrijver van Hallo witte mensen, zei in de Volkskrant dat institutioneel racisme geen mening is, maar een maatschappelijke realiteit.

'Misschien zit ik er niet diep genoeg in om daar iets zinnigs over te kunnen zeggen. Tegelijkertijd, en ik realiseer me dat het hard klinkt: het interesseert me ook niet zo heel erg. Ik heb niet het gevoel dat alles wat niet leuk is gebeurt omdát ik donker ben. Dat is aan de ene kant prettig, maar tegenwoordig ook bijna lastig. Mij wordt steeds vaker gevraagd of ik niet meer een rolmodel moet zijn. Nou: als er een beroependag wordt georganiseerd in de Bijlmer, ben ik er altijd. Om die kinderen te vertellen dat ze alles kunnen worden wat ze maar willen, óók in de mediawereld. Ik ben ambassadeur geworden van de Stichting Lezen, die een leesbevorderingscampagne voor vmbo- en mbo-leerlingen heeft opgezet. Op mijn manier probeer ik een steentje bij te dragen, maar ik ben geen expert in diversiteit en racisme. Er zijn inmiddels mensen genoeg die daar hun beroep van hebben gemaakt.'

Ze vertelt hoe ze in opdracht van Linda.tv de serie Iris in Ivoorkust maakte, waarvoor ze samen met het Rode Kruis en Serious Request op reis ging en over de leefomstandigheden in het Afrikaanse land vlogde. 'Een deel van de donkere opiniemakers is tegen Serious Request en Het Glazen Huis, want: white saviorism. Maar als je ziet welke hulp het Rode Kruis daar biedt, aan mensen die zo ongelooflijk arm zijn, vraag ik me af: hoe kun je daar nou tégen zijn?'

Ik hoorde laatst: doordat wij zoveel kleding naar Afrika sturen, ligt de textielindustrie daar op z'n gat.

'Maar wat moet je dán doen? Ze aan hun lot overlaten? Wat heeft een jongetje zonder schoenen daaraan, die er bovendien zelf niets aan kan doen dat hij zo arm is?'

Diepe zucht. 'Ik vind het daardoor ook wel eng, de reacties op mijn programma en dit interview, het ligt allemaal zo gevoelig.' Ze staart naar buiten, richting Artis, zegt: 'in Ivoorkust kreeg ik meteen een gevoel van thuiskomen. Gek hè, had ik niet verwacht. Het voelde heel goed. Hoe vaak kom ik nou ergens waar alleen maar donkere mensen zijn? Eigenlijk nooit.'

Wanneer was jij je er voor het eerst van bewust dat je een andere kleur had dan jouw ouders?

'Ik zat in groep zeven en liep met mijn moeder over de Haagse markt. In Emmen had ik nooit donkere mensen gezien, in Den Haag waren er best veel. Ik riep: 'Mam, die mensen hebben dezelfde kleur als ik!' Voor die tijd was het verschil tussen mijn toen nog blonde moeder en mij me nooit écht opgevallen. Het moet ook in die tijd zijn geweest dat ik me ongemakkelijk begon te voelen bij Zwarte Piet. Ik kon nog niet precies uitleggen wat eraan schuurde, maar het zat me niet lekker.'

Haar (adoptie)vader Christiaan is Joods, moeder Margien katholiek. 'Met Pasen aten we matzes met bruine suiker. En er stond een menora op de kast. Mijn oom is Sami Kaspi, een in Marokko geboren Jood die zeer actief is in de Amsterdamse Joodse gemeenschap. Hij organiseert evenementen waarbij hij Marokkaanse en Joodse jongeren samenbrengt. Dat spreekt me erg aan.'

Ze researcht momenteel voor de uitzending van Iris onderzoekt die moet gaan over twee geloven op één kussen. In een NRC-artikel van Yasmina Aboutaleb naar aanleiding van Loving Day - de dag waarop wereldwijd gemengde relaties worden gevierd - zei Annemiek Beck, deskundige op dat gebied, onlangs: 'Tegen één categorie zijn de bezwaren onverminderd groot: moslims. Het is de ultieme taboerelatie.' En uit CBS-onderzoek blijkt dat gemengde stellen vaker dan gemiddeld uit elkaar gaan.

Van Lunenburg: 'Ik kan me best voorstellen dat ouders opkijken als hun zoon thuiskomt met een meisje dat een hoofddoek draagt. Als ze daar maar wel overheen kunnen stappen. In de eerste aflevering van mijn serie zie je Johan uit Limburg die een relatie heeft met Glodean. Haar ouders komen uit Suriname, maar zij is gewoon hier geboren. Toch zegt zijn nogal racistische familie op feestjes altijd weer tegen haar: 'Goh, je spreekt wél goed Nederlands.' Daar word je natuurlijk gek van.'

In de documentaire De twee gezichten van Ahmed Aboutaleb wordt de burgemeester van Rotterdam een fragment voorgelegd uit het programma De achterkant van het gelijk, waarin hij vijftien jaar eerder had gezegd dat hij zijn dochters liever niet ziet thuiskomen met een niet-moslim. Daarop reageert hij met: 'Dat vond ik en dat vind ik nog altijd.'

'Ik heb dat ook gezien en ben daardoor echt anders naar hem gaan kijken. Hoe kan het dat hij nog steeds zo denkt? Je bent burgemeester van een grote, zeer multiculturele stad; kom óp nou!'

In een eerder interview over dat fragment zegt Aboutaleb: 'Ik heb ook gezegd dat ik mijn dochters eigen keuze altijd zal respecteren. Ex-minister Roger van Boxtel zei in hetzelfde programma dat hij liever geen zwarte schoonzoon zou hebben. Daar is hij nooit op afgerekend.'

'Dat wist ik niet, maar dat vind ik dus óók heel erg. Ik kan me er bovendien niets bij voorstellen, ik heb zelf nooit schoonfamilie gehad die het lastig vond dat hun zoon met een donkere vrouw thuiskwam.'

Weet jij eigenlijk wie jouw biologische ouders zijn?

'Nee, en dat heb ik heel lang prima gevonden, tot de aardbeving van 2010 die een groot deel van Haïti verwoestte. Pas op dat moment dacht ik: 'Nu kan ik misschien nooit meer uitzoeken waar ik vandaan kom.' Een groot deel van het land was ingestort, honderdduizenden mensen stierven. Pas op dat moment voelde ik ook verdriet over het feit dat ik ben afgestaan. Waarschijnlijk waren mijn ouders heel arm en had ik nu niet meer geleefd als ze dat niet hadden gedaan, maar toch: het idee dat je moeder en vader je niet willen houden is heel pijnlijk.'

Volgend jaar gaat ze voor het eerst naar haar geboorteland, cadeautje van moeder Margien. Vrolijke blik: 'Misschien is dat het wel, waarom het racismedebat zo aan me voorbij gaat: adoptie kost ontzettend veel geld en is een langdurig proces. Mijn ouders wilden mij dus echt supergraag. Ik heb me altijd zo ontzettend welkom gevoeld.'

NTR's Iris onderzoekt: gemengde relaties wordt 15/8 om 21.00 uur uitgezonden als onderdeel van 3LAB op NPO3.

Meer over