'Spelen is spelen en de rest is versiering'

Interview actrice Geert de Jong

Ze wil geen benzinepompboeket en geen speeches. Na veertig jaar acteren gaat Geert 'De Appel' de Jong (65) naar huis, naar België.

'België is een bananenrepubliek. Maar het fijne is dat iedereen dat weet en ernaar handelt. Daar wordt verder niet moeilijk over gedaan.' Beeld Ivo van der Bent

Geert de Jong is deze zomer 65 jaar geworden. Begin volgend jaar gaat ze met pensioen, maar ze is al weg als vast actrice bij De Appel, het Haagse gezelschap waaraan ze sinds 1974 verbonden is geweest. Ze vond het genoeg geweest, daar in Den Haag. En ze werd gevraagd voor een grote rol in de voorstelling Palm Springs, die vanaf deze week is te zien in het DeLaMar Theater in Amsterdam. Daarin speelt ze samen met onder anderen Tjitske Reidinga en Ria Eimers.

Hoewel ze in haar veertigjarige carrière allerlei grote rollen uit het klassieke en moderne repertoire heeft gespeeld, bij De Appel, Ro Theater, Nationale Toneel en zo meer, is ze bij het grote publiek vooral bekend als die gekke, dwaze, boze moeder uit twee films: Schatjes (1984) en Mama is boos! (1986). Als actrice heeft ze de naam nogal temperamentvol en expressief te zijn. Maar evenzogoed speelde ze vorig jaar een totaal in zichzelf gekeerde Kniertje in Op hoop van zegen van Herman Heijermans.

Stoort het u wel eens dat de meeste mensen u nog kennen van die twee films, Schatjes en Mama is boos! terwijl dat al zo lang geleden is?

'Het gekke is dat het voor mij gewoon twee rollen waren. De buitenwereld heeft er vervolgens een bijna iconisch ding van gemaakt. Maar ik heb ook Antonia en Cleopatra gespeeld, en Klytaimnestra, en Martha in Who's Afraid of Virginia Woolf?. Ik heb die films nooit gedaan omdat het commercieel was, maar omdat ik het scenario geweldig vond. Het was het eerste en laatste script waar ik van begin tot eind om gelachen heb. Zo extreem over de top: mama rijdt boos weg met de auto, de kinderen hebben er een ketting aan gebonden, de ene helft van de auto blijft staan en moeder rijdt doodleuk door in de andere helft. Heerlijk! Toen ik in die films speelde, viel de hele intelligentsia over me heen: Geert, wat heb je nou gedaan? Gewoon, een rol in een film gespeeld, was mijn antwoord. Die werelden waren toen nog erg gescheiden: je speelde toneel of je deed televisie en film. Toen ik vervolgens een Gouden Kalf kreeg, hoorde je ze niet meer. Ik heb me wel eens afgevraagd of ik die bekendheid niet meer had moeten uitbuiten, maar ik ben niet zo.'

Geert de Jong

Geert de Jong komt uit Diest in België. Ze volgde de toneelopleiding aan Studio Herman Teirlink in Antwerpen. Daarna verhuisde ze naar Nederland om in 1974 in dienst te treden bij Toneelgroep De Appel, waaraan ze tot dit jaar verbonden was. Films waarin ze speelde, zijn onder meer Pastorale, De Boezemvriend, De Vierde Man en het tweeluik Schatjes en Mama is boos! van regisseur Ruud van Hemert. Ze was getrouwd, heeft een zoon en twee kleinkinderen in Antwerpen.

U speelt nu voor het eerst in het DeLaMar Theater, in Palm Springs. Waarom koos u er niet voor tot het bittere einde bij De Appel te blijven?

'Het stuk beviel me, de rol beviel me, en ik had bovendien het intense verlangen iets anders te gaan doen. Mijn loyaliteit en trouw aan De Appel hebben zich tegen me gekeerd. Ik was er niet meer gelukkig, nu ja, minder tevreden. Ik heb de hoogtijdagen meegemaakt met Erik Vos en later met Aus Greidanus, maar de vraag is ook: hoe lang kan iets bestaan en nog werken? Misschien was het wel uitgeput. Het is als een huwelijk, waarin je na dertig jaar denkt: goh, wat zit ik hier eigenlijk nog te doen, met die man naast mij die ik al zó lang ken.'

Beeld Ivo van der Bent

De Appel krijgt definitief geen subsidie meer - spijt u dat?

'Ik vind vooral de argumenten van de gemeente Den Haag laf. Er zou geen plaats zijn voor een tweede theatergezelschap in de stad, naast het Nationale Toneel. Die plaats is er juist wél en zou er in elke stad moeten zijn. Tegenstellingen zijn goed. Dus ze hadden gewoon moeten zeggen: wij willen de alleenheerschappij van één theater en daar zetten we al ons geld op in.'

Klopt het dat Erik Vos, aartsvader van De Appel, en u nogal eens overhoop lagen?

'We hebben veel ruzie gemaakt, ja. Als hij rood zei, zei ik blauw, dat was een soort afspraak tussen ons. Als ik vond dat het niet onaardig was wat ik stond te doen, zei hij: het is gruwelijk. Ik vond het nooit erg om ruzie te maken, ik lokte het uit. Ik denk dat mijn temperament precies was wat hij wilde, daar kon hij fijn tegenin gaan. Ja, Erik is mijn meester geweest, mijn toneelvader.'

Kreeg u een groots afscheid toen u van de zomer vertrok?

'Hahaha, nee hoor. Ik hou niet van afscheid nemen en al helemaal niet van speeches waarin men zegt hoe geweldig je was, terwijl je de dag daarvoor nog gehoord hebt hoe verschrikkelijk je bent. Ik heb dus gezegd: ik wil geen Appel-tas, die krijgt namelijk iedereen als hij daar weggaat, ik wil geen benzinepompboeket en ik wil geen speeches. Wat ik wel wil, is een fiets. En die fiets heb ik gekregen. Daarna heb ik iedereen goedendag gezegd en ik ben weggegaan.'

Nu dus in DeLaMar, in Palm Springs. Wat is dat voor stuk?

Op de eerste plaats erg Amerikaans, een beetje zoals de films van Woody Allen. Het gaat over een gezin dat samenkomt om kerstmis te vieren. Dochter is schrijver, is een tijdje depressief geweest en heeft nu een biografie geschreven over haar familie. Iedereen is doodsbang dat daarin ook een familiegeheim wordt onthuld. Er is namelijk sprake van een zoon die bij een bomaanslag betrokken is geweest. Dat leidt tot een pijnlijke, onderlinge confrontatie.'

Geert de Jong in Palm Springs. Beeld Leo van Velzen

Welke rol speelt u?

De moeder. Een vrouw die tegen elke nuance ingaat, die rechtstreeks voor haar mening uitkomt. Vroeger schreef ze scripts voor een populaire comedy. Sinds ze de vrouw is van een belangrijke Republikeinse politicus, heeft ze haar carrière opgegeven. Ze is een ultrarechtse Texaanse, met alle Republikeinse, rechtse gedachten van dien. Een heftige tante, die met veel aplomb en spitsvondigheid allerlei omstreden standpunten verkondigt en daar nog trots op is ook.'

Een typische Geert de Jong-rol dus: recht door zee, fel.

Zo word ik altijd omschreven ja: als een temperamentvolle, expressieve actrice. Maar ik kan ook wel wat andere dingen.'

Zoals in Op hoop van zegen, vorig jaar bij De Appel? Daar speelde u Kniertje als een geïmplodeerd, terneer-geslagen, boos vissers-vrouwtje.

Toen ik hoorde dat ik die rol zou spelen dacht ik: o nee, ik als Vlaamse in die iconische rol? Een rol waarover iedereen een mening heeft? Dat Hollandse van Kniertje heb ik dus meteen losgelaten en ik heb vooral gedacht aan mijn moeder, die drie jaar geleden is overleden. Veel van haar heb ik in mijn Kniertje gestopt. Dat vasthouden, dat doorgaan en doorgaan, dat niet laten zien wat haar beroert. Die oerdrang heb ik willen spelen en dat was lastig. Ik zonderde me af, sprak ook niet meer met mijn tegenspelers, ik moest in mijn cocon blijven zitten. En ik vond het eigenlijk tamelijk gelukt, al zeg ik het zelf.'

In een kaal repetitielokaal aan de Prinsengracht in Amsterdam zit Geert de Jong aan een formicatafeltje en drinkt gemberthee. Het haar strak naar achteren, felle blauwe ogen, rood gelakte, perfect gemanicuurde nagels. Expressief, karaktervol hoofd. Van glamour tussen deze versleten banken en doorgezakte vintagestoeltjes is geen sprake. Ze heeft het naar de zin. Nieuwe mensen, goede sfeer, er wordt hard gewerkt, alles wordt geregeld, ze heeft het niet koud en Antoine Uitdehaag is een prettige regisseur. Hij geeft haar vertrouwen, en gaat er vervolgens aan morrelen.

De Jong: 'Voor de rest is het acteren, dat wat ik al veertig jaar doe. Ik hoef geen carrière meer te maken, tenminste dat hoop ik, anders ben ik rijkelijk laat. In Palm Springs kan ik laten zien wat ik kan, in dit stuk kom je tot echt acteren. Ik heb ook in producties gestaan waarvan ik dacht: o jongens, dit wordt overleven, maar ik kom er wel weer doorheen.

U ziet acteren vooral als een ambacht. Gaat u dat gemakkelijk af?

'Ik ben een ambachtsvrouwtje, ja. Spelen is spelen, en dat moet je zo goed mogelijk doen. De rest is versiering. Ik leg mezelf een zware discipline op, geen flauwekul, werken en doorzoeken. In die zin ben ik een non, een rebelse non, dat wel. Niet echt een ruziemaker, maar wel iemand die continu vragen stelt en alles in twijfel trekt. Dat kan vermoeiend zijn. Ik voer een harde strijd met mezelf omdat ik mijn ziel wil bewaren. Een regisseur wil die ziel juist veroveren.'

Zijn er rollen geweest die u echt heeft moeten veroveren?

Cleopatra in Antonius en Cleopatra van Shakespeare was een hoofdstuk apart. Dat vond ik zo'n zware rol! Hoe speel je namelijk iemand die van goddelijke afkomst is? Ik was bang dat Cleopatra mijn Waterloo zou worden. En toen kwam Annet Nieuwenhuijzen kijken, die de rol ook had gespeeld en na afloop zei ze: 'Nou, het is jou dus ook niet gelukt.' Ooohhh, wat vals, dacht ik toen, maar ze bedoelde het anders. Namelijk dat iedereen die Cleopatra speelt dezelfde ervaring heeft: dat die rol misschien wel te groot is, te veel, te hoog gegrepen.'

Met pensioen gaan - het is voor de meeste acteurs een gruwel. Zonder het theater bestaan ze niet meer. De Jong is er vrij relaxed over. Ze hoeft niet op een podium te staan om te beseffen dat het leven ertoe doet. Sterker: spelen doet ze graag, maar langlopende producties doet ze liever niet meer, het moet te overzien zijn.

'Ik heb tropenjaren gedraaid en veel hoofdrollen gespeeld. Ik ben flink aan de bak geweest en dat hoeft nu niet meer. Palm Springs is in januari afgelopen. Dan verhuis ik van Den Haag naar Antwerpen.'

U gaat terug naar België?

Ja, ik wil weg uit Nederland. Ik ben hier in 1971 gekomen, nou, het was paradise hier, een Utopia, die vrijheid, alles mocht, alles kon. En zie nu hoe een land in veertig jaar kan veranderen. Er mag niks meer, alles moet langs zes commissies en achttien ambtenaren. Ik wil niet zeuren als een oud wijf, maar kijk naar Amsterdam, naar al die toeristen, verschrikkelijk. Die mooie, progressieve, vrijgevochten stad is één groot pretpark geworden. Vroeger was het hier een Mekka, nu is het Madurodam, maar dan maal duizend.'

Is het in België veel beter dan?

'België is een bananenrepubliek. Maar het fijne is dat iedereen dat weet en ernaar handelt. Daar wordt verder niet moeilijk over gedaan.'

Palm Springs van Jon Robin Baitz gaat zaterdag 19/11 in première in het DeLaMar Theater, Amsterdam; daar te zien t/m 18/12.

Geert de Jong beheerst vele stijlen

Uitgesproken, humoristisch, hard, ingehouden, Geert de Jong beheerst vele stijlen.

Schatjes/Mama is boos! (1984-1986), regie Ruud van Hemert: Mama Geert heeft het niet meer met haar rebelse kroost en jaloerse man en vindt haar heil bij een tennisleraar en kettingzaag. Inktzwarte humor, keiharde scènes, grove effecten en meer dan een miljoen bezoekers per film. De Jong was een genadeloze bikkel.

Op hoop van zegen van Herman Heijermans door De Appel, regie Arie de Mol (2015): Verrassende rolopvatting waarin De Jong vissersweduwe Kniertje speelt als een naar binnen gekeerde, bitse moeder en vrouw. Minutieus en knap gedoseerd acteerwerk.

Palm Springs door DeLaMar Producties, regie Antoine Uitdehaag (2016): De Jong speelt Polly Wyeth, de moeder van Brooke (Tjitske Reidinga) die koste wat het kost wil voorkomen dat haar dochter in een te publiceren boek een familiegeheim ontrafelt. Polly is een harde, rechtse, Republikeinse tante met een snoeiharde manier van discussiëren.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.