'Sinds de nominatie is dat zwart-zijn ineens een enorm item'

'Toen ik hoorde over mijn nominatie werd ik echt bang en een beetje verdrietig. Ik kreeg zelfs spontaan uitslag'

Ze is niet alleen de eerste zwarte actrice die is genomineerd voor de belangrijkste Nederlandse toneelprijs, ze is eigenlijk ook best wel - ten onrechte - onbekend. Wie is Romana Vrede?

Foto Ernst Coppejans

Romana Vrede heeft twee poezen: een zwarte en een witte. De zwarte heet Zwarte Poes en de witte Witte Poes. Vooral Zwarte Poes is lief: binnen twee minuten springt hij op de schouders van de verslaggever die toevallig heel veel van poezen houdt.

'Zwarte Poes is een echte Spaanse slettebak, die gaat niet meer bij je weg', zegt Vrede. Een paar jaar geleden heeft een vriendin van haar de poezen uit Spanje meegenomen. Daar worden nesten met kittens gewoon langs de kant van de weg gezet. Nu hebben ze een prima thuis in Rotterdam.

Romana Vrede (44) is actrice en woont in de Afrikanerbuurt in Zuid. Een probleemwijk, zoals ze zelf zegt, waar 177 culturen wonen. Ze kocht daar onlangs een nieuwbouwappartement tussen de oude huizen vol schotelantennes. Met een fantastisch dakterras en uitzicht op de Maas, de Erasmusbrug en de woontorens die Rotterdam uniek maken. De woonkamer is sober ingericht met een grote hoekbank, een eettafel en een dressoir met daarop een vintage Panthella-lamp. De kamerlinde is mooi groen, de gladiolen zijn knalrood.

'Eerst woonde ik op de Kop van Zuid, een echte yuppenbuurt. In mijn eentje halveerde ik daar het gemiddelde inkomen. En hier verdubbel ik het gemiddelde inkomen. Heerlijk buurtje. Onder mij woont de Hindoestaanse buurman van wie ik af en toe roti krijg, naast mij de Turkse buurvrouw, die ook lekker kookt. Met de metro ben ik binnen 40 minuten op mijn werk in Den Haag.'

Dit jaar speelde Romana Vrede twee grote rollen bij Het Nationale Theater in Den Haag, het gezelschap waaraan ze sinds dit seizoen vast verbonden is. Eerst in Race van David Mamet (over racisme en seksisme) en onlangs in The Nation (over de stand van zaken in de Haagse Schilderswijk). Voor haar rol in Race is ze, als eerste zwarte actrice, genomineerd voor de Theo d'Or, de belangrijkste Nederlandse toneelprijs.

Hoe reageerde je toen je dat hoorde?

'Ik zat op de bank House of Cards te kijken - glas witte wijn en sigaretje erbij, eindelijk een avond vrij - toen ik werd gebeld. Ik zei alleen maar: 'O nee, o nee!' Ik werd echt bang en een beetje verdrietig. Ik kreeg zelfs spontaan uitslag.'

Maar waarom? Bang voor de schijnwerpers?

'Ja, zoiets.'

In het juryrapport staan termen als: ijzersterk acteren, zorgvuldig geplaatste tekst, sterke fysieke aanwezigheid - dat is toch een vorm van erkenning?

'Ja, absoluut. Maar die erkenning kreeg ik al van de regisseur, van mijn collega's, van het publiek en van de recensenten. Dit voelde een beetje alsof de mensen nu ineens niet meer naar mijn toverkunsten keken, maar naar de tovenaar zelf. Poppenspeler Siem van Leeuwen heeft mij geleerd dat je nooit naar de poppenspeler moet kijken maar altijd naar de poppen. Als het te dicht bij mijzelf komt, voelt dat eng.'

Foto Ernst Coppejans

Maar je wilt die Theo d'Or straks wel winnen?

'Zeker. Ik wil hem winnen en ik ga hem ook winnen, kom op zeg! Ik weet ook al wat ik die avond aantrek. Hoewel mijn collega en tegenspeler Mark Rietman zei dat ik me vooral moet voorbereiden op het feit dat ik hem niet win.'

Hoe reageerden je collega's?

'Heel erg verheugd.'

Was Mark Rietman niet verbaasd dat hij niet is genomineerd?

'Nee, helemaal niet. Mark is echt tof. Ik ben een beetje verliefd op Mark.'

O god kind, pas op!

'Haha, nee, niet verliefd op die manier; ik heb een vriendin, ik val op vrouwen. Maar ik bewonder de manier waarop hij in het vak staat. Hij bemoeit zich met het gezelschap, met de voorstellingen en het repetitieproces, met de marketing en met wat we precies willen vertellen met theater. Hij is bijna een havenarbeider die met opgestroopte mouwen naar zijn werk komt. Daarom hou ik van hem.'

Romana Vrede zorgt, met haar ex-man, een aantal dagen per week voor haar zoon Charlie Stevens. Charlie is autist en zwakbegaafd. Hij is 14 en heeft de fysieke ontwikkeling van een man van 24, maar het intellectuele vermogen van een kind van 20 maanden. Charlie praat niet en communiceert hooguit in gebarentaal. Vorig jaar gaf ze in deze krant een openhartig interview over hoe zwaar de zorg voor hem is. Zijn onaangepaste en soms ronduit gevaarlijke gedrag maakt haar soms radeloos. Het is er intussen niet beter op geworden. Charlie heeft dagelijks een-op-eenbegeleiding nodig en zijn ouders zijn op zoek naar een instelling waar hij permanent kan wonen.

Vrede: 'Het wordt fysiek te zwaar. Hij zit nu een fase waarin hij meteen een woedeaanval krijgt als hem iets niet zint en ik kan hem niet meer sturen. Ik heb hier bij mijn oog een blauwe plek, een kras hier, een kras daar. Ik ben constant alert op gevaar en raak dus oververmoeid, want ik ontspan nooit. Wij zoeken nu een plek waar hij kan wonen. Ik huil daar iedere dag om, omdat ik het eigenlijk niet wil. Maar het kan niet anders, dus het gaat gebeuren.'

Ze pakt een boek dat Charlie altijd leest als hij thuis is: De Vrolijke Kerstavonturen van Donald Duck. Het is aan alle kanten geplakt en gelijmd en bezoedeld.

Je hebt een voorstelling over hem gemaakt: Who's afraid of Charlie Stevens? Waarom?

'Omdat ik merkte dat mensen bang voor hem zijn, en bang voor alles wat buiten het gangbare valt. Wij zijn constant bezig te voldoen aan die norm: hoe we praten, hoe we contact maken, hoe je succesvol kunt zijn en een relatie kunt krijgen. We doen allemaal zo ontzettend ons best normaal te zijn. Maar Charlie niet. Omdat hij het niet wil, omdat hij het niet kan. En dat vinden wij eng, omdat we het niet kunnen plaatsen als hij ineens hier in de kamer met die stoel gaat dansen of iemand spontaan een kus geeft.'

Foto Ernst Coppejans

Maar hij kan toch ook gevaarlijk zijn? Gezien de krassen op je gezicht?

'Dat is de andere kant van deze medaille. Maar de voorstelling heeft me geholpen dit de afgelopen jaren allemaal te doen en te verwerken. Niet als therapie voor mijzelf, maar in de hoop dat de mensen minder bang worden van datgene wat afwijkt. Ik heb vier jaar lopen leuren met mijn voorstelling; vorig jaar is hij eindelijk gemaakt. En ik wil er zeker mee door. Dit is groter dan Charlie, dit gaat over alles wat anders is. De boodschap is: blijf om je heen kijken, blijf nieuwsgierig.'

De zorg voor Charlie betekende ook het einde van je relatie met je man, zijn vader.

'Het was te zwaar om met elkaar zeven dagen per week die zorg te dragen. De spanning werd op een gegeven moment te groot. Na de scheiding hebben we samen de zorg voor Charlie op ons genomen. Dat gaat heel goed.'

En nu ben je lesbisch? Of althans: je hebt een vriendin.

'Wat is lesbisch? Wat is biseksueel? Wat is homoseksueel? Wat is mannelijk, wat is vrouwelijk? Ook in dat soort genderonderwerpen hebben we vaak last van allerlei normen. Ik heb veertien jaar lang een relatie gehad met André, de vader van Charlie. Ik heb ook nooit in de kast gezeten ofzo. Toen ik 24 was, heb ik André meteen verteld dat ik ook op vrouwen viel. Ik voel me nu op die manier niet meer aangetrokken tot mannen, dan ben ik nu dus lesbisch.'

Het was Eric de Vroedt, de nieuwe artistiek leider van Het Nationale Theater, die Vrede vroeg bij zijn gezelschap te komen. De Vroedt wil meer kleur en diversiteit in het theater. Omdat in het theater ook de verhalen van nu moeten worden verteld. Vrede had één keer eerder met hem gewerkt, in 2011 in de productie Mightysociety 9.

'Ik hoefde niet na te denken, ik zei meteen: ja. Het voelde eerst een beetje alsof ik bij De Bijenkorf ging werken, terwijl ik altijd een actrice van de markt of een vintagewinkel ben geweest, bij wijze van spreken. Een Rotterdamse Surinaamse die in Arnhem op de toneelschool heeft gezeten en die dan bij dat grote, chique Haagse toneel terechtkomt. Het is nogal wat.'

CV Romana Vrede

Geboren in 1972, Paramaribo, Suriname

Verhuist op haar 4de naar Rotterdam

Studeert in 1999 af aan de Theaterschool in Arnhem.

Speelde een aantal jaren bij het Onafhankelijk Toneel; rollen in onder meer Melanie Klein en stukken van Ibsen en Tsjechov.

Was ook te zien in producties van Compagnie Dakar, Bogaerdt/VanderSchoot, Bonheur en Artemis.

Maakte in 2016 de productie Who's afraid of Charlie Stevens over haar ernstig gehandicapte zoon.

Behoort sinds 2016 tot het vaste ensemble van Het Nationale Theater in Den Haag.

Werd dit jaar genomineerd voor de Theo d'Or (beste vrouwelijke hoofdrol) voor haar aandeel in Race van David Mamet.

Waarom zei je meteen ja tegen De Vroedt?

'Ik vind hem uitermate intelligent en eigenlijk is hij net zo emotioneel en gepassioneerd als ik als het gaat over wat er allemaal in de wereld gebeurt. Ik ben de toneelspeler die met haar lichaam en stem daaraan uiting geeft, hij is de man die werkt met woorden. Die combinatie vind ik inspirerend; als ik zijn tekst lees, denk ik: dit is ook hoe ik denk, wat ik voel. Eric loopt altijd ook een beetje op de zaken vooruit. The Nation gaat over een wereld die echt complexer is dan we denken. Eigenlijk zijn wij een match made in heaven. Maar ja, ik ben niet objectief hè, ik ben gewoon fan van hem.'

Heeft hij je misschien ook gekozen omdat je zwart bent?

'Hij heeft mij gekozen omdat ik briljant ben, en dat zwarte neem ik mee, als een verrijking, als een soort sieraad. Sinds ik van de toneelschool af ben, heb ik nooit gemerkt dat ik gevraagd werd omdat ik zwart was. Het is wel zo dat ik weinig werk heb in televisie en film, waarschijnlijk omdat die nog achterlopen wat betreft diversiteit. In zo'n film als Alles is liefde zit niet één zwarte acteur, zelfs niet bij de figuranten. En dat is een film die zich afspeelt in modern Amsterdam! Ik word weleens gebeld voor een film waarin ik zuster zus of zo moet spelen, voor twee draaidagen. En dan moet ik ook nog auditie doen. Daar begin ik niet aan.'

Foto Ernst Coppejans

De Vroedt roemt je diepgang en inzet, in combinatie met de kunst van verleiden, entertainment, lol maken. Maar hij zegt ook dat je snel tevreden bent en af en toe een beetje lui. Dat je het soms moeilijk vindt iets veertig keer opnieuw te spelen.

'Hahaha, en dat zegt hij? Weet je hoe hij is in het repetitielokaal? Daar moet je zijn acteurs maar eens naar vragen, en er dan een artikel over schrijven!'

(Op dit moment in het interview doet Romana Vrede na hoe Eric de Vroedt zijn spelers regisseert. Ze komt angstvallig dicht voor me staan en gebiedt me boos te kijken, nog bozer, en dan weer minder boos. 'Kijk naar links, kijk naar rechts! Nee, bozer, en nog eens, en nog een keer!' Het is inderdaad tamelijk intimiderend.)

'Eric repeteert op de millimeter. Hoe hij ons bij The Nation af en toe heeft gedrild, dat was soms echt te heftig. Drie maanden lang repeteren, spelen, repeteren, spelen! We hebben met een paar acteurs ook een Whatsappgroepje omdat we af en toe ook even willen lachen en ontladen. Maar ik hou van de keuzes die hij maakt, dus daarom kies ik onomwonden voor hem.'

Nog even over dat zwart-zijn - voel je je intussen een rolmodel voor jonge zwarte meisjes die actrice willen worden?

'Je bedoelt als vertegenwoordiger van de zwarte gemeenschap? Nee, zo voel ik dat niet. Natuurlijk ben ik dat wel als ik daar straks met die Theo d'Or sta, want sinds die nominatie is dat zwart-zijn ineens een enorm item. Iedereen vraagt er voortdurend naar: hoe is het als eerste zwarte actrice genomineerd te worden? Ik ben me nog nooit zo bewust geweest van mijn kleur als nu.'

O, sorry. Maar laat je je horen in discussies over bijvoorbeeld Zwarte Piet of dat gedoe destijds met Sylvana Simons?

'Ik ben geen activist, geen frontsoldaat. Je kunt ook actievoeren op andere manieren dan met een vlag de straat op gaan. In mijn geval kan dat namelijk ook in het repetitielokaal, met voorstellingen als Race. Ik voer die discussie liever thuis en op mijn werk. Het theater is mijn strijdtoneel, daar laat ik mijn stem horen en mijn lichaam zien.'

Romana Vrede was 4 toen haar moeder op haar 33ste met haar vier kinderen uit Suriname naar Nederland emigreerde, vlak voordat daar de coup van Bouterse plaatsvond. Ze kwamen terecht in Rotterdam, waar haar moeder de eerste zwarte trambestuurder werd. Passagiers namen zelfs foto's van haar, zo bijzonder was dat toen. Vredes oudste broer Ramon verdiende geld met een krantenwijk, daarvan werden de boodschappen gedaan. Later is haar moeder rechten gaan studeren aan de Erasmus Universiteit.

'Toen ik in 1999 eindexamen aan de toneelschool deed, is zij teruggekeerd naar Suriname. Daar is ze uiteindelijk officier van justitie geworden. Af en toe komt ze nog naar Nederland, maar ik ga nooit meer naar Suriname. Ik ben daar in het begin met André één keer terug geweest en ik heb me nog nooit zo gediscrimineerd gevoeld als toen. 'Je moet niet denken dat je nu iets bent, met je witte man!', sisten ze in mijn oren. 'Jullie daar zitten allemaal in de uitkering.' Dat je dan op bezoek gaat bij je familie en ze je om geld vragen - terwijl ik het idee had thuis te komen. Dat was echt schokkend.'

Voordat Vrede naar de toneelschool ging, studeerde ze twee jaar geschiedenis en sociologie. Het idee was socioloog te worden of lerares, maar na het volgen van een workshop bij het Onafhankelijk Toneel koos ze voor het theater. Ze ging naar de Arnhemse theateropleiding, terwijl ze nog nooit een schouwburg van binnen had gezien.

Foto Ernst Coppejans

Wilde je beroemd worden, zoals Carice van Houten en Halina Reijn dat nu zijn?

'Nee, daar ben ik nooit mee bezig geweest, ook niet met het plannen van een carrière. Ik studeerde af en kon gelijk aan het werk. Beroemd zijn interesseert me niet, ik heb er zelfs angst voor, want dan moet je de hele dag door toneelspelen. Ik vind het fijn een rol te ontdekken, die vervolgens te spelen, hopen dat het publiek onder de indruk is, en dan lekker weggaan. Van al dat gedoe eromheen krijg ik alleen maar koppijn. O ja, ik kan het ook hoor, na een première uitbundig stralen: 'Ha, wat leuk dat je er bent! Wat vond je ervan? Ach, wat lief! Fijn hoor!' En maar kusjes geven, en zwaaien, en lachen. Maar na een uur voelen de jurk en de hakken die je aan hebt waardeloos en ben ik kapot. Het is niet voor niets dat acteurs op zo'n avond lekker doordrinken. Gelukkig is dat voor mij maar twee, drie keer per seizoen.'

Je bent niet bepaald een actrice die alles klein houdt. Of al spelend commentaar geeft op je rol. Zo van: ik sta hier wel en ik zeg deze tekst, maar ik ben het niet, hoor.

'O, nee vreselijk, ik kan daar niet tegen, acteurs die een beetje gaan lopen spelen dat het allemaal niet echt is en dat het ook maar gewoon een tekst is van Tsjechov. Als ik naar theater ga, wil ik meegenomen worden naar een andere wereld. Zoals vroeger rond een kampvuur en dat je elkaar dan verhalen vertelt. Daar geloof ik in. En in de schoonheid van verdriet, de schoonheid van woede. Ik geloof in toveren.'

Komend seizoen is Vrede opnieuw te zien in Race en The Nation; daarna gaat ze voor het eerst van haar leven werken met Theu Boermans, die bij het Nationale Theater de Oresteia gaat regisseren, de klassieke Griekse trilogie van Aeschylos. 'Ik speel daarin Kassandra, een rol die ik al heel lang en heel graag wil. Theu Boermans was altijd een soort held voor mij, en destijds was ik een groot fan van zijn gezelschap De Trust. Dat waren allemaal heftige voorstellingen, gek en gewaagd en sexy en hard. En nu ga ik dus met hem werken, met dé Theu Boermans.'

Je bent nogal expressief en nadrukkelijk aanwezig. Is dat de actrice Vrede of ben je ook zo in het dagelijks leven?

'Ik kan inderdaad lichtelijk intimiderend zijn. Ik merk het ook in relaties. Mijn vriendin zei laatst dat ik soms met een hamer op de dingen af ga terwijl een duwtje genoeg zou zijn. Het is niet zo dat ik voortdurend overal hysterisch sta te gillen, maar ik straal nogal veel expressie uit en heb een behoorlijk aanwezige stem. En toch ben ik ervan overtuigd dat ik dat niet moet gaan afzwakken. In het gewone leven niet en zeker niet in het theater.'

Aan het eind van het gesprek volgt een rondleiding door het huis. In de speelkamer van zoon Charlie hangen tekeningen aan de muur en een bokskussen. Op het dakterras wijst ze op een beige woontoren in de verte: 'Kijk, daar heeft Madonna pas geleden een penthouse gekocht.' Hier en daar staan wat vergeelde planten, een barbecue en een vuurkorf. In de badkamer ligt in een wasmand Witte Poes, die zich verder ernstig gedeisd houdt. Geen slettebak dus, wel heel mooi, met bruine vlekken in zijn witte vacht.

Race en The Nation zijn vanaf september in diverse theaters te zien. De uitreiking van de toneelprijzen Theo d'Or en Louis d'Or is op 17/9 in de Stadsschouwburg Amsterdam.

Meer over Romana Vrede

Mijn kind, mijn gevaarlijke kind
Actrice Romana Vrede maakt een voorstelling over haar autistische zoon Charlie (13). 'Jezus, wat erg, hou ik wel van hem?' (+)

Eindelijk kaart men racisme aan op en achter het toneel
Wekelijks nemen de cultuurspecialisten van de Volkskrant stelling in de wereld van film, muziek, theater of beeldende kunst. In juni deed Herien Wensink dat: 'Het is een balanceeroefening die helaas nog wel even duurt.' (+)