'Scorsese besefte dat hij een eigen draai aan het gangsterthema moest geven'

De zomer van Scorsese

Met een tentoonstelling in filmmuseum Eye en een groot retrospectief van zijn films, is dit de zomer van Martin Scorsese. Wat maakt zijn werk zo meesterlijk? Nederlandse filmregisseurs leggen het uit. Vandaag Antoinette Beumer over Goodfellas (1990).

Ray Riotta speelt Henry Hill in Martin Scorsese's Goodfellas

'De eerste scènes van een film functioneren min of meer als contract tussen maker en publiek. Een soort afspraak, waaruit blijkt wat je als toeschouwer kunt verwachten, wat de stijl van de film wordt, welke kant het verhaal op zal gaan. Martin Scorsese lapt in Goodfellas zulke regels aan zijn laars. Hij doet voortdurend iets anders, zodat je ook voortdurend verrast kunt worden door de route die de film inslaat. Van freeze frames en minutenlange camerabewegingen tot personages die rechtstreeks in de lens praten, plompverloren citaten uit andere films, drastische geluidseffecten en een bijzonder eigenzinnig gebruik van de voice-overtechniek: Scorsese permitteert het zich allemaal. Maar een effect om het effect is het nooit. Daarin toont hij zich een ware meester.

Goodfellas volgt de opkomst en ondergang van de in 2012 gestorven New Yorkse maffioso Henry Hill, in de film magnifiek vertolkt door Ray Liotta. Scorsese besefte dat hij een eigen draai aan het gangsterthema moest geven, zeker nu Francis Ford Coppola al twee Godfathers had gemaakt en de derde onderweg was.

Hij besloot dat de misdaadpraktijken ondergeschikt moesten zijn aan dingen die doorgaans terzijdes blijven: terwijl een groots opgezette roofoverval buiten beeld blijft, zien we wel hoe de gangsters gehaktballen braden in de gevangenis en hun zaterdagen vrijhouden voor hun maîtresses. Daarnaast pakte Scorsese de film enigszins aan als een documentaire, waarin dezelfde groep gangsters - onder wie Hills kompanen Tommy (Joe Pesci) en Jimmy (Robert De Niro) - gedurende dertig jaar gevolgd wordt. Die documentaire aanpak kun je misschien nog het best proeven in de voice-over: Hill vertelt zelf de belangrijkste gebeurtenissen uit zijn leven. Op zich niets nieuws. Maar net als je denkt dat alleen Hill het woord zal voeren - het is immers zíjn verhaal - dient zich met de stem van zijn echtgenote Karen (Lorraine Bracco) plompverloren een tweede voice-over aan. Zomaar, uit het niets! Typisch zo'n contractbreuk die de film zich veroorlooft. In geen enkele andere film heb ik zoiets gezien.

Antoinette Beumer

Antoinette Beumer

(Amstelveen, 1962) is regisseur. Na werk voor tv-series en de Hans Klok-documentaire See You In Vegas (2007) maakte ze haar speelfilmdebuut met De gelukkige huisvrouw (2010), waarin Carice van Houten de hoofdrol speelde. Van Houten was, samen met zus Jelka en met Holly Hunter, ook te zien in Beumers komische drama Jackie (2012). Beumer regisseerde ook de komedie Soof (2013) en de thrillers Loft (2010) en Rendez-Vous (2015).

Hoe drastisch het ook wordt ingezet, in Goodfellas heeft elke stijlgreep zijn functie. Misschien dat de film naar hedendaagse maatstaven soms een beetje sleept, en zelf heb ik ook wel moeite met het buitensporige geweld, maar verder kan ik enkel bewondering hebben voor de vormvastheid die Scorsese binnen alle creatieve vrijbuiterij vindt.

Dat geldt ook voor het acteerwerk. Mijn lievelingsscène is die waarin Tommy met zijn gangstervrienden aan tafel zit en het gevoel krijgt dat Henry hem uitlacht. 'You think I'm funny?', blijft hij maar herhalen. De stemming slaat om en opeens weet je als toeschouwer helemaal niet meer hoe dit gaat aflopen. Vallen er klappen? Trekt Tommy zijn pistool? Ontzettend sterk, hoe Pesci die onpeilbaarheid uitspeelt en ervoor zorgt dat de grijns op zijn gezicht nooit zijn ogen bereikt. De scène is door hem geïmproviseerd, wat haar ontzettend spannend maakt. Maar Scorsese houdt de grote lijnen ook hier in de hand. Zo wordt het 'You think I'm funny?'-fragment gespiegeld door de scène waarin Tommy zich opnieuw bespot voelt, dit keer door de jonge bediende van het café waar hij met zijn maten zit: zonder bedenkingen knalt hij de jongen overhoop. Dan blijkt pas goed dat Henry Hill in die eerste scène er maar net mee weg is gekomen.

Camerawerk

Dat tegelijkertijd eclectische en doelgerichte van Goodfellas lees je nog het best af aan het camerawerk. Het gaat Scorsese er steeds om dat hij Henry Hills plek in het gangstermilieu benadrukt. In het begin, tijdens zijn jeugd in de jaren vijftig, bespiedt Henry van achter het raam van zijn ouderlijk huis de door hem bewonderde criminelen. Een buitenstaander, maar een die zich al flink door de romantiek van de onderwereld laat verleiden. Scorsese brengt dat treffend in beeld: met min of meer vanuit Henry's perspectief gedraaide close-ups, bijvoorbeeld van de dure horloges die de gangsters dragen, accentueert hij hoe graag Henry bij die mannen wil horen. Maar de jongen wordt ook steeds weer in totaalshots gefilmd, staand achter het venster, waarbij de luxaflex als een soort tralies functioneert.

Wanneer Henry het als volwassen man heeft gemaakt tussen de goodfellas, beweegt de camera zich net zo vloeiend door het gangstermilieu als hijzelf. Het mooiste voorbeeld is de scène waarin hij een afspraakje heeft met de vrouw die later zijn echtgenote zal worden: om haar te imponeren neemt hij haar mee naar de nachtclub Copacabana, en dan niet via de gewone entree, zoals het gepeupel, maar via de dienstingang, de keuken en de coulissen naar de zaal, waar uit het niets een speciaal tafeltje voor Henry en zijn date wordt gedekt.

We zwieren achter hen aan en om hen heen in één onafgebroken shot van drie minuten; een virtuoze camerabeweging die beklemtoont dat Henry zich als een vis in het water voelt. Wat een verschil met de laatste akte, waarin Henry de controle over zijn leven kwijt is. Op het dieptepunt moet hij tegelijkertijd een drugssmokkel in goede banen leiden, zorgen dat niemand de wapens in zijn kofferbak ontdekt, uit het vizier blijven van de FBI-helikopter boven zijn hoofd én zorgen dat de thuis op het vuur pruttelende pastasaus niet aanbrandt. Zo soepel als de camera eerder in de film bewoog, zo neurotisch zwenkt en zoomt hij hier, terwijl ook het tempo van de montage enorm nerveus wordt.

Eindshot

Helemaal aan het einde, wanneer Henry zijn kompanen aan de politie heeft verraden en als deelnemer aan een getuigenbeschermingsprogramma een ingeslapen bestaan leidt in een buitenwijk, is daar weer de oorspronkelijke afstand: een totaalshot van de man in zijn badjas, die 's ochtends de krant van de stoep opraapt. Dat shot werd herhaaldelijk geparafraseerd in de misdaadserie The Sopranos (1999-2007), die door de makers als een voortzetting van het Goodfellas-universum werd beschouwd en met de film liefst 27 acteurs deelt.

Let ook goed op als Henry ons op het laatste moment van de film aankijkt en de deur achter zich dichttrekt: op de soundtrack, terwijl Sid Vicious zijn punkversie van My Way inzet, klinkt de galmende klap van een dichtvallende celdeur. Vlak daarvoor verwijst Scorsese ook nog naar Edwin S. Porters The Great Train Robbery (1903), met een uit het niets opdoemend shot van Tommy die zijn revolver leegschiet richting de camera - en dus richting ons én richting Henry. Zo vliegen zelfs de laatste dertig seconden van Goodfellas alle kanten op, terwijl de boodschap helder is: na een bloederige loopbaan die hem zal blijven achtervolgen, zit Henry weer opgesloten in zijn oorspronkelijke gevangenis.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.