's Werelds eerste overzichtstentoonstelling over de meest romantische manier van reizen

Ocean Liners: Speed & Style in het Victoria & Albert

Op een tentoonstelling in het Victoria & Albert kun je nu zien en bijna voelen in welke heerlijke luxe reizigers begin vorige eeuw de oceaan overstaken. Het museum in Londen toont eerste overzichtstentoonstelling van de wereld der oceaanstomers.

De SS Normandie, in 1932 gebouwd in Saint-Nazaire, Frankrijk. Ten tijde van de tewaterlating was het grootste en snelste schip ter wereld.

Voor wie genoeg geld had, was het mogelijk om tijdens de eerste helft van de vorige eeuw de oceanen in theatrale stijl over te steken. Teleurgesteld was society-fotograaf Cecil Beaton dan ook toen hij in 1936 meevoer met de Queen Mary, het vlaggeschip van de Britse lijnbootvloot dat even lang was als de Eiffeltoren hoog. Hij miste de 'Grande Descente', de majestueuze trap die leidde naar de eetzaal eersteklasse. Beaton mopperde: 'Wanneer ze een schip bouwen, zelfs een luxury liner, houden de Engelsen niet genoeg rekening met de dames.'

200 voorwerpen

Metershoge projecties van 'de Grote Afdaling' staan midden in de zaal die de finale vormt van Ocean Liners: Speed & Style, 's werelds eerste overzichtstentoonstelling over de meest romantische manier van reizen.

Een Dior-mantelpakje dat Marlene Dietrich droeg op haar reizen en de Maison Goyard-koffers van de afgetreden koning Edward VIII behoren tot de voorwerpen die de trap flankeren, alsmede een vaas, een theepot en een tandenstokerhouder van de ss Normandie.

De Ocean Liners sierden de wereldzeeën tussen de jaren zestig van de 19de en de 20ste eeuw, van Isambard Kingdom Brunels Great Eastern tot de Queen Elizabeth II. De reis door de nostalgische expositie in het Londense Victoria & Albert Museum gaat langs tweehonderd voorwerpen, en wordt begeleid door de akoestiek van hoorngeschal en krijsende zeemeeuwen. Topstuk, en slotstuk, is een houten paneel dat in de zee dobberde na het vergaan van de Titanic en nu voor het eerst in Europa te zien is.

Actrice Marlene Dietrich op de Queen Elizabeth in 1950. Foto Bettmann Archive

Kunsten tonen

Die fatale confrontatie met een ijsberg, in 1912, gebeurde paradoxaal genoeg aan het begin van het gouden tijdperk van de oceaanreizen. Vóór die tijd werden zulke avonturen gezien als gevaarlijk en oncomfortabel. De reizigers bestonden vooral uit mensen op zoek naar een beter leven in met name de Nieuwe Wereld. Na de inperking van de immigratie door de Amerikanen in 1924, gingen rederijen zich richten op rijkere reizigers. Lijnboten werden daardoor iets tussen musea, paleizen en chique hotels in.

Voor de Europese grootmachten was het een manier om hun kunsten te tonen, een permanente Biënnale op zee. De ss Île de France werd 'een museum voor moderne decoratieve kunsten' genoemd, met decoratieve Aubussontapijten en Louis-Philippetafels, terwijl de Normandie met al haar art deco de briljantste poging was 'om van een schip een expositie van het nationale genie te maken'. Bij de bouw van hun Queen Mary hadden de Britten 35 soorten hout gebruikt, uit alle hoeken van hun wereldrijk.

Eersteklasdrama

Het fragment van een deur uit de eersteklaslounge van de Titanic, in het bezit van het Maritime Museum of the Atlantic in Halifax, Canada, is een van de hoogtepunten van de expositie Ocean Liners: Speed & Style in Londen. Sinds de film Titanic, het melodrama van James Cameron uit 1997, kan men niet meer naar dit paneel kijken zonder te denken aan die dramatische slotscène met Leonardo DiCaprio en Kate Winslet.

Een fragment van een deur uit de eersteklaslounge van de Titanic is een van de hoogtepunten van de expositie.

Stijlen varieerden niet alleen per schip, maar ook per klasse. Op de Massilia was de eerste klas neoklassiek ingericht; de tweedeklasreiziger moest zich behelpen met ambachtelijker kunst. Een vroege deelnemer aan deze botenwedloop was de Duitse Kronprinz Wilhelm, die na de oplevering aan het begin van de eeuw meteen de Blue Riband won voor de snelste oversteek. Een muurschildering in de rooksalon toont een gespierde Neptunus: onze toekomst ligt op het water, is de boodschap.

In de expositie zien we ook beelden van Adolf Hitler op de Robert Ley, de varende trots der nazi's. Deze 'vlaggeschepen van het imperialisme' zouden een logistieke rol vervullen in de oorlog. Daarna mengde Amerika zich op de oceaanmarkt, met schepen waarin meer ruimte was voor vermaak op het dek, waar het ontvlambare hout was vervangen door metaal en glas. Het was de eerste stap naar de cruiseschepen die, nadat de lijnboten de slag met de luchtvaart hadden verloren, de toekomst werden. Deze drijvende steden zijn net als hun voorgangers het toneel van romances - denk aan Love Boat - maar geliefd, dat zijn ze minder.

Ocean Liners: Speed & Style, t/m 10/6 in het Victoria & Albert Museum in Londen.

Rms Empress of Britain: Brits passagiersschip uit 1931.