'Oeps, iets laten vallen'

Oog voor detail

Je gaat het pas zien als je het doorhebt.* Wieteke van Zeil over opmerkelijke en veelbetekenende bijzaken in de beeldende kunst. Aflevering 3: oeps, iets laten vallen. *Johan Cruijff

Josef wordt verkocht aan Potifar. Beeld Jacopo Pontormo

Gegeven dat het afbeelden van een figuur op een schilderij nogal tijd kost - wat zal het zijn, twee, drie uur? - wordt deze man hoe langer je voor hem staat steeds vreemder.

Je stelt je toch een overlegje voor, in het atelier van de kunstenaar.

'Hoe ga je me afbeelden, voor de eeuwigheid?'

'O, ik dacht: voorovergebogen. Met de billen naar mij gericht, en dan dat je iets willekeurigs opraapt van de grond. Dat zou me bevallen.'

'En mijn gezicht?'

'Tuurlijk, dat ook. Zorg dat je me recht aankijkt. Van onder je oksel. En ondersteboven.'

'Prima. Wel op de voorgrond hè?'

'Ja zeker. Naast de hoofdpersoon.'

Het zal vast niet zo zijn gegaan, in Florence in 1515. Maar toch, iemand heeft model gestaan in dat atelier.

Jozef
Het is een schilderij uit een serie over de bijbelse Jozef, gemaakt voor de echtelijke slaapkamer van een telg uit de koopmansfamilie Borgherini. Het verhaal van Jozef die verkocht wordt door zijn broers en uiteindelijk onderkoning van Egypte wordt, was nogal populair in de republiek Florence. Vanwege de selfmade carrière van Jozef natuurlijk en het belang van familiewaarden - een soort combinatie van de American Dream en The Godfather, avant la lettre. Je ziet hem hier nog net in zijn gele gewaad, terwijl hij verkocht wordt aan de raadsman van de farao, Potifar. En pal naast hem in de menigte staat deze gebogen man. Misschien een van de broers, die een muntstuk opraapt.

Met zo'n vreemde pose op een schilderij begint voor de kunsthistoricus meteen een soort quiz. Waar heb ik dit eerder gezien? Een Grieks beeld?

Is het een draaiing als Laocoön, een heup als Hermes? (Dat blijft niet bij kunst, trouwens. Ik zag deze week op het strand minstens drie Apollo Belvederes en twee Trojaanse krijgers. Vooral Italiaanse kinderen zijn goed in de klassieke contraposto, half leunend tegen de tafelvoetbaltafel.) De kunst is vergeven van herhalende poses en de Renaissance is helemaal één groot Derridiaans spel van visuele citaten. Straatjongens lijken op olympische goden, meisjes zijn als Venus die uit de zee rijst. Dan zal deze 16de-eeuwse graaier toch ook wel ergens vandaan gehaald zijn?

De conservator van de National Gallery in Londen, waar dit schilderij hangt, weet van niks. 'Ik zou verheugd zijn als je een precedent vindt', schrijft ze. Een visueel geheugen is nooit compleet. Dus voorlopig, voor ons, is deze pose in al zijn achteloze willekeur volkomen origineel. Tot de volgende keer dat ik 'm vind. In een Bourgondisch manuscript of op een Duitse prent.

www.detailsofart.com

Josef wordt verkocht aan Pontifar (1515/Olieverf op paneel/formaat 58 x 50 cm/National Gallery, Londen) Beeld Jacopo Pontormo
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.