Opinie

'Nederland wordt steeds dommer'

Domheid en onfatsoen zijn eerder regel dan uitzondering. Om dat tegen te gaan is meer cultuureducatie nodig. Dat betoogt Mathieu Weggeman, lid van de Raad voor Cultuur.

De cast van Oh Oh Cherso Beeld ANP

Het gaat in culturele zin niet goed met Nederland. Domheid en onfatsoen zijn eerder regel dan uitzondering. Bovendien versterken die twee elkaar, waardoor de snelheid waarmee ons beschavingsniveau achteruit holt, alsmaar toeneemt.

Ook in de cultuurconsumptie slaat de domheid toe. Denk bijvoorbeeld aan operazangeressen en violistes die in softporno-houdingen op de hoes prijken. Literatuur en beeldende kunst worden tegenwoordig pas literatuur en kunst als de schrijvers of makers mediageniek zijn en er een spannend verhaal over kunnen vertellen in een praatprogramma. Toen iemand ooit aan Schubert vroeg wat hij met een bepaald pianostuk eigenlijk bedoelde, antwoordde de componist: 'Ik speel het nog een keer.'

Televisie
Onze vaardigheid in onfatsoenlijkheid wordt vooral gestimuleerd door voorbeeldgedrag op televisie. Journalisten en cabaretiers gaan daarin voor. Liggend op het podium doet de ene grappenmaker alsof hij de koningin vingert. Een andere grapjas merkt op dat, gelet op het wapenarsenaal waarover Anders Breivik beschikte, de opbrengst toch wat magertjes is.

Het is tien jaar geleden dat Pim Fortuyn werd vermoord. De tv-journalisten Pauw en Witteman besteedden er in hun programma aandacht aan, onder meer met de herhaling van een fragment van het programma Business Class waarin Harry Mens - een goede kennis van Fortuyn - Wouter Bos interviewt. Mens vraagt de voormalig vicepremier op een gegeven moment: 'Bent u een nicht?' Daarmee sloten P&W hun Fortuyn-herdenking af. Het onfatsoen in het ene programma wordt als vermaak nog eens opgediend in het andere.

Het voorbeeldgedrag in dit soort programma's en in nog leukere series als Jackass, Spuiten & Slikken, Oh Oh Cherso en New Kids, gevoegd bij de vrolijke ongemanierdheid van de professionele grappenmakers, stimuleert nieuwe vormen van grensoverschrijdend onfatsoen. Maar doet die maatschappijverruwing zich niet overal in Europa voor? Misschien, maar Nederland spant de kroon.

Kijk maar eens naar Franse talkshows of Duitse actualiteitenprogramma's. Das Philosophische Quartett is een programma dat regelmatig op zondagavond op 'Duitsland 2' te zien is. Een uur lang praten de filosofen Peter Sloterdijk en Rüdiger Safranski samen met twee gasten over één onderwerp. De studio zit vol en de kijk- en waarderingscijfers zijn hoog.

Liefde
Om de toenemende domheid te pareren, biedt het perspectief om terug te keren naar onze van oorsprong Rijnlandse werkcultuur waarin de liefde voor het vak groter is dan de liefde voor het geld. De implicatie daarvan is dat eerst in serieuze, 'pretpakket-vrije' opleidingen en daarna in meester-gezelrelaties vakdeskundige professionals worden gekweekt. Het betekent ook: het aanstellen van vakdeskundige leidinggevenden die het werk op de vloer kennen omdat ze het vroeger zelf hebben gedaan. Dokters moeten leiding krijgen van een dokter, ingenieurs van een ingenieur.

Er zijn veel onderzoeken waarin is aangetoond dat organisaties die worden geleid door inhoudsdeskundigen tot betere prestaties komen dan concurrenten die worden gemanaged door varianten van masters of business administration. Van het herwaarderen van het belang van vakdeskundigheid, zowel op de vloer als bij de leiding, mag in Nederland een aanzienlijke reductie van domme fouten worden verwacht.

Het onfatsoen kan te lijf worden gegaan door in het onderwijs veel meer tijd en aandacht te besteden aan kunst en cultuur, te beginnen op de basisschool. Niet alleen als apart vak, maar vooral geïntegreerd in alle andere vakken, zowel in de alfa-, gamma- als bètavakken. En niet alleen kunst en cultuur ontdekken door die te ondergaan, zelf te maken of te reproduceren. Maar óók door filosofisch te reflecteren op de betekenis van klassieke én moderne kunst- en cultuuruitingen. Het uit het hoofd voordragen van The Tyger van William Blake (als onderdeel van het vak Engels) is even relevant als het met elkaar in socratisch gesprek gaan over de waarde van Marina Abramovic's performance The artist is present (bijvoorbeeld bij biologie). Een dergelijke leerlijn kan ononderbroken vervolgd worden in het voortgezet onderwijs, gedifferentieerd naar niveau.

De ruimte voor die investeringen in kunst en cultuur kan op school worden gevonden door de tijd en middelen die nu voor sportonderwijs beschikbaar zijn, aanzienlijk te reduceren. Sporten kan immers met een gerust hart aan de florerende sportmarkt worden overgelaten; het bedrag dat jongelui uitgeven aan sportattributen, sportkleding en sportschoenen is een veelvoud van het geld dat ze besteden aan kunst en cultuur.

Verantwoordelijkheid
Van de andere kant moeten kunstenaars, kunst- en cultuurinstellingen - waartoe ook de publieke omroepen behoren - meer verantwoordelijkheid nemen voor het bestrijden van onfatsoen en hufterigheid. Daartoe zouden zij in samenspraak met pedagogen en didactici een actiever cultuureducatiebeleid moeten ontwerpen en uitvoeren, zoals ook wordt bepleit in het recente, gezamenlijke advies van de Onderwijsraad en de Raad voor Cultuur.

'Cultuureducatie draagt bij aan de vorming van belangrijke vaardigheden zoals analyseren, creëren en reflecteren', zegt het adviesrapport. Met name van reflectie, binnen een door kunst en cultuur gevormd referentiekader, mag verwacht worden dat deze de behoefte aan onfatsoenlijk gedrag vermindert. Er zitten immers weinig violisten, dichters en beeldhouwers in de cel (anders dan om politieke redenen).


Mathieu Weggeman is lid van de Raad voor Cultuur en hoogleraar organisatiekunde (TU Eindhoven).

 
Er zitten immers weinig violisten, dichters en beeldhouwers in de cel
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.