'Mijn werk hoeft niet eerlijk te zijn'

Beeldend kunstenaar Dick Tuinder maakte met Winterland een ‘pratend en bewegend schilderij van anderhalf uur’. Daarin is een grote rol weggelegd voor Sally Dewinter, een personage dat in allerlei vormen in zijn werk opduikt....

‘Ik vind het natuurlijk niet erg als er gewoon niks van te begrijpen valt, maar dát zou ik dan wel graag begrijpen, snap je?’

Halverwege de film Winterland beklaagt hoofdrolspeelster Tara Elders zich bij de regisseur, beeldend kunstenaar Dick Tuinder (1963, Kampen). Die luistert met een half oor, mompelt ‘uh-huh’ tegen zijn actrice en schildert kalmpjes verder aan een enorm oog.

De scène is aan de speelfilm toegevoegd nadat een dagbladjournalist afgelopen zomer de filmset bezocht, op een landgoed in Overijssel, en in haar artikel schreef dat Winterland ook een eerbetoon aan actrice Elders wordt. Dat wist Tara Elders namelijk niet. Of Tara Elders speelt dat ze dat niet wist. Of Tara Elders speelt dat ze speelt dat ze dat niet wist.

Tuinder: ‘In Winterland speelt Tara een grote filmster met kuren en nukken, en ik een egomane kunstenaar die bezig is met een project waarvan niemand iets begrijpt. Die scène had een vreemde therapeutische werking. Eigenlijk waren we in deze scène meer onszelf dan in de werkelijkheid, waar je vaak allerlei dingen voor de vorm moet ophouden.’

In de wereld van Dick Tuinder is het echte fictief en het fictieve echt. En zodra je ergens je vinger op legt, verschuift alles. Hij trekt een betoverend, surrealistisch landschap op uit zelfgemaakte decorstukken, maar als het zo uitkomt, toont hij net zo lief de bordkartonnen achterkant. En in plaats van over een speelfilm (het is zijn eerste) spreekt hij liever over een ‘pratend en bewegend schilderij van anderhalf uur’. En het échte hoofdpersonage is niet Tara Elders, maar Sally Dewinter. Een klein meisje is ze, met strikje, roze jurk en koffertje. Onschuldig, maar niet naïef. Ze orakelt in het Engels en vat de wereld om haar heen in speelse, diepzinnige oneliners. Sally heeft de geest van een volwassene. Of beter: van een volwassen filosoof. Soms is Sally getekend, en verschijnt ze in boekvorm, of als tekenfilm (The Garden of Nothing, 2007) of op internet (www.sallydewinter.com). Dan bestaat ze weer even real life, en laat Tuinder haar spelen door een actrice, zoals in de korte film Most Things Never Happen (2005).

In Winterland (ondertitel: a true story that never happened) wordt ze gespeeld door Kiriko Mechanicus (13), de dochter van de in 2005 overleden fotograaf Philip Mechanicus. Tuinder: ‘Ik heb eerst een casting gedaan, met allemaal meisjes die ongetwijfeld getalenteerd waren, en moeders die vertelden over de showballetten en musicals waar hun dochters al in hadden gezeten. Kinderen die écht wilden acteren.’ Dat werkte niet, ondervond hij. ‘Ik kon het ook niet aan ze uitleggen. Ik kende Kiriko en Kiriko kende Sally, ze was zelfs fan. Ik speel niet Sally, ik bén Sally, zei ze.’

In 1993 kreeg Tuinder de Grolsch-prijs voor aanstormend filmtalent. ‘Ik ben daarna nog wel eens bij een producent langs geweest met een idee. Leuk plan, zei hij, gaan we over twee jaar indienen. Toen dacht ik: film is niks voor mij.’ Pas toen de technische ontwikkeling hem in staat stelde om gewoon zelf thuis in zijn atelier films te maken, pakte hij de draad weer op. Winterland is meer dan een film. Er verschijnt ook een cd, met Winterland-liedjes, van Tuinders vriendin, muzikante Sonja van Hamel (popduo Bauer) en er volgen nog optredens op de première tijdens het NFF, en aansluitend in de Melkweg. ‘Muziek, dingetjes, en ik zal wat live gaan schilderen.’

Op zijn atelier en kantoor aan een Amsterdamse gracht, voorheen in gebruik als yoga-school, maar nu behangen met tekeningen en schilderijen, memoreert Tuinder de geboorte van Sally. Al schetsend. Want praten en daarbij níet tekenen, dat lukt hem maar moeilijk. In 2002 zat Tuinder in een vliegtuig naar Zuid-Afrika, op weg naar zijn vriend, de filmer/kunstenaar Aryan Kaganof, die voorheen door het leven ging als Ian Kerkhof (Kyodai Makes the Big Time, Naar de klote!). ‘Ik hing ergens boven nachtelijk Congo. Ik kon niet slapen en staarde naar buiten, naar de lichtjes die ik af en toe onder me zag, van dorpjes of kookpotten. Het was als een spiegel van de sterrenhemel. En opeens tekende ik een meisje: Sally Dewinter. Ik had ook onmiddellijk die naam, die me goed beviel: zowel Nederlands als Engels. Kaganof zag die eerste tekening en kreeg kippenvel. Hij mompelde wat over de miljoenen die ik er mee zou kunnen verdienen, en zei ernstig: ze gaat je leven redden.’

De merchandising moet overigens nog op gang komen, erkent Tuinder. Hij toont zijn Sally Dewinter muismat. ‘Oplage één.’

Kaganof filmde ook de making of-documentaire van Winterland, die het ‘hoe en waarom’ onderzoekt, en eveneens te zien is tijdens het NFF.

In het jaar voorafgaand aan Sally’s ontstaan, begon Tuinder zich steeds meer te storen aan de somberheid in zijn tekeningen. ‘Het leidde uiteindelijk tot een verbijsterend simpel inzicht: mijn werk hoeft helemaal niet eerlijk te zijn, of over mijzelf en mijn gevoelens te gaan. Ik kan daar ook iets of iemand anders voor gebruiken. Sally is de neutrale observator van dingen waarvan ik zelf bijvoorbeeld angstig, opgewonden of tobberig zou worden.’

Soms tekent hij haar een periode niet, en dan stokken de teksten ook. ‘Dan denk ik soms: misschien is het op. Maar als ik haar dan weer teken, komen de teksten vanzelf. Ze is een instrument, een beschouwer. Een beetje zoals een oogballon.’

De oogballon is, naast Sally en wat pratende stenen, een terugkerend element in het werk van Tuinder. ‘Ik tekende ooit reusachtige paddestoelen die ballonnen baarden, en die zweefden naar een stad die bevolkt werd door ogen, en zo ontstond dan weer de oogballon – merkwaardig ja. Maar het is leuker om over de tijdsbeleving van pratende stenen te denken, dan je zorgen te maken over de huur en daar een verhaal over te schrijven.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.