Interview

'Mijn foto's zijn niet perfect, het leven is niet perfect'

interview bertien van Manen

Internationaal vermaarde fotografe Bertien van Manen maakte na de dood van haar man in 2009 een pas op de plaats, die ook in haar imposante werk tot uitdrukking kwam. Hoe staat de rouw zes jaar later?

Bertien van Manen

Een kleine vijf jaar geleden vertelde fotografe Bertien van Manen in V dat ze, na het verlies door kanker van haar echtgenoot Willem in 2009, pas op de plaats had gemaakt. Ze stelde het boek Let's sit down before we go samen, met die magistrale foto's van vroegere reizen door Rusland, Siberië en Moldavië. De titel - ontleend aan de Russen die voordat ze gaan reizen zeggen: laten we even zitten voor we gaan - was ook van toepassing op de fotografe zelf, die zich na haar 40-jarig huwelijk in een contemplatieve levensfase bevond. Geen grote reizen, maar ruimte gegeven aan de weemoed die wordt opgeroepen door de ontwapenende foto's waarop, vaak, haar verre vrienden te zien zijn.

Begin 2016 verscheen Beyond Maps and Atlases van Van Manen (1942), het in de Engelse krant The Guardian en V als 'ontroerend' en 'hartverscheurend' beschreven resultaat van haar vele omzwervingen door het westen van Ierland. Een boek dat moeilijk anders valt te zien dan als de weerslag van Van Manens rouw. Verlaten landschappen, zwermen vogels tegen donkere luchten, het kaalgevreten kadaver van een lam, de oneindigheid van de oceaan, op elke foto lijkt ze zoekende. 'Het was geen vooropgezet plan een boek over de dood te maken, het is onbewust gebeurd. Nu moet ik wel vaststellen dat dit een van de belangrijke motieven is. Wat je ziet, is dat ik het ongrijpbare probeerde te vangen.'

In veel opzichten vormt het Ierse boek een tegenpool van de projecten waarmee Van Manen vanaf de jaren negentig internationaal doorbrak - tot in het MoMA in New York aan toe. Zij was, na een kortstondige loopbaan als modefotograaf (onder meer voor Viva) de vrouw die met een persooonlijke documentaire stijl het leven van gewone Russen, Oost-Europeanen, Chinezen en hillbilly's in de Appalachen verbeeldde. Die de poëzie zocht in modderige dorpjes en grauwe betonsteden en daar altijd menselijke waardigheid, tristesse en vrolijkheid wist te vinden. Het leek er, vijf jaar geleden, op dat er een eind was gekomen aan de maandenlange omzwervingen en dat Van Manen met Let's sit down de rekening ging opmaken.

Je ging dus toch weer op reis. Waarom naar Ierland?

'Ik volg altijd mijn intuïtie. Ierland is voor mij het einde van Europa, de oceaan, het eindeloze weidse van Atlantis, het uitzicht op het niks. Een zekere spiritualiteit speelde zeker mee. De vraag: waar is Willem nu? Er woedde een strijd in me. Ik geloof niet dat hij ergens is, maar tegelijk wíl je het zo graag, je zou hem willen bereiken. Mijn schoonouders waren antroposoof en geloofden in reïncarnatie. Een ziel zie je meer voor je in de stille, open ruimte van de oceaan dan hier op straat in Amsterdam.

'Ierland is natuurlijk ook een zwaar katholiek land, waar veel in verborgenheid, ondergronds gebeurt. Ik kom zelf uit een streng katholiek gezin in Limburg. Ik herken veel in Ierland, waar over zaken als misbruik en incest nooit mag worden gepraat. Daar heb ik persoonlijk nooit mee te maken gehad, hoor. Maar voor de sfeer van mijn jeugd ben ik nog steeds gevoelig.'

Uit Beyond Maps and Atlases van Bertien van Manen, een verslag van haar omzwervingen door het westen van Ierland

Hoe zie je dat rooms-katholieke in je foto's?

'Op een foto zie je een donker, ondergronds gat. En midden in het boek zit natuurlijk die foto van het door de flits hel oplichtende heilighartbeeld. Dat móést ik fotograferen, hoewel het ver van de weg in een moeras stond. Ik ben tot mijn knieën door de modder gegaan om bij dat beeld te kunnen komen - mijn manier om een offer te brengen, haha.'

Er staan maar op weinig foto's mensen in je nieuwe boek. Wel veel lege landschappen. Opvallend, wat langer geleden was landschapsfotografie niks voor jou: 'Wachten tot de zon eindelijk goed staat. Ik zou er gek van worden', zei je toen.

'Maar ik maak nog steeds geen landschapsfoto's. Ik wacht nog steeds niet op het juiste licht. Met fotografen heb ik veel rondgereden in Ierland. Terwijl de ander achter het stuur zat, keek ik naar buiten. Dan lieten we het landschap en de impressies op ons afkomen. Het is een intuïtief proces, het landschap fungeert als een spiegel van mij. Ik gebruik het om mijn gevoel te uiten. Ik werk met een kleine analoge camera, waarbij niet alles is geprogrammeerd. Het toeval speelt bij het maken altijd een rol, net als fouten en onvolkomenheden. Mijn foto's zijn niet perfect, het leven is niet perfect.

Uit Beyond Maps and Atlases van Bertien van Manen, een verslag van haar omzwervingen door het westen van Ierland Foto Bertien Van Manen

'Ik logeerde in Ierland bij schrijvers en fotografen die ik na een oproep op Facebook had leren kennen - zo werk ik meestal, ik verblijf graag bij mensen thuis. Ik ben hen en hun familie ook gaan fotograferen, maar ik merkte al gauw: dit wordt niet spannend. Ik had het even gehad met mensen. Ik ging eropuit en genoot enorm van mijn vrijheid. Ik kan alleen foto's maken van mensen die zich op hun gemak voelen. Ik wil ook altijd aardig worden gevonden en dat impliceert dat je altijd rekening houdt met de ander. De bomen, de lucht, de struiken en de zee hoefde ik niks te vragen. Heerlijk.

'Je geeft je over aan wat er gebeurt. Omdat ik een analoge camera heb, kan ik niet, zoals bij de digitale toestellen, steeds kijken of een opname is gelukt. Dat zou het ritme verstoren en haalt je uit de droom, de trance waarin je verkeert. Pas achteraf kijk ik hoe de foto's zijn geworden, dan laat ik me verrassen. Soms omdat iets heel mooi is geworden, soms omdat het uitloopt op een teleurstelling.'

Uit Beyond Maps and Atlases van Bertien van Manen, een verslag van haar omzwervingen door het westen van Ierland

Zit er in die trance ook troost?

'Zeker, in het feit dat je iets hebt gemaakt, of hebt gezien wat je ontroert. En die trance komt misschien nog wel het dichtst bij wat anderen bidden noemen. Het is niet grijpbaar, niet concreet.

'Het contact met God, dat ben ik op mijn 20ste kwijtgeraakt, toen ik ging studeren in Leiden. Tot die tijd was ik strikt religieus opgevoed, op kostschool. Tijdens mijn studie hoorde ik opeens iemand onvriendelijk praten over priesters die zeiden dat katholieken veel kinderen moesten voortbrengen. Dat was een shock voor me. Maar ja, ik leerde toen wel echt nadenken en toen was het met het geloof gauw gedaan. Het werd me snel duidelijk dat we ons hadden laten belazeren. Tegelijk is dat verlangen naar de stilte in de kerk gebleven.'

Uit Beyond Maps and Atlases van Bertien van Manen, een verslag van haar omzwervingen door het westen van Ierland

Ik kan me herinneren dat je vroeger nogal fel was op zweverigheid.

'Dat ben ik nog steeds. Ik heb een periode doorgemaakt dat ik me daartegen afzette en me ervan wilde bevrijden, ja. Maar ik weet het nu te relativeren. In deze tijd is er van alles gaande in de wereld, mensen gaan anders nadenken, er is meer behoefte aan spiritualiteit.'

Hoe is het nu met je, vergeleken met je situatie in 2011?

'Ik maak progressie, ik heb alles beter in de hand dan toen. Ik zat toen nog in het diepe dal. De fotografie heeft me getroost. Ik heb natuurlijk mijn familie, maar toch: zonder de fotografie zou ik het niet zo erg meer zien zitten.

'Ik ben me aan het voorbereiden op iets nieuws - wat, dat wil ik niet zeggen. Maar ik kijk veel naar films van Tarkovski, Terrence Malik, naar het camerawerk van Emmanuel Lubezki, van The Revenant. Vaak apocalyptische beelden. Niet meteen om na te volgen, maar wel inspirerend.'

Het klinkt alsof je de verstilling achter je gaat laten.

O? Nee, dat ben ik niet met je eens, misschien wordt mijn werk nog wel meer verstild. Hoewel: Let's sit down before we go betekende een pas op de plaats. Nu moet ik verder met mijn leven.'