Beschouwing

'Mijn Europa-opvattingen laat ik los, de kijkers hopelijk ook'

De serie Brussel

Dat over Europa's kolkende knooppunt Brussel nog geen boek of film is verschenen, verbaasde schrijver Leon de Winter. Dus deed hij het zelf maar, met regisseur Arno Dierickx. De Volkskrant was bij de opnamen en sprak met de schrijver.

Daniël Boissevain met Elham Ehsas en regisseur Arno Dierickx. Beeld Sanne de Wilde

In de ochtend van dinsdag 22 maart 2016 bouwde de crew van de dramaserie Brussel de set op bij een begraafplaats in de gelijknamige stad. Het was de tweede draaidag, er werd een scène met de Nederlandse actrice Carolien Spoor opgenomen. De opnamen zouden net beginnen toen rond acht uur 's ochtends twee bommen ontploften in de vertrekhal van luchthaven Zaventem, 5 kilometer verderop.

Leon de Winter, schrijver van de serie, zat die dag thuis in Bloemendaal. Verdomme, dacht hij toen hij het nieuws hoorde, hopelijk is niemand van de crew iets overkomen. Daarna schoot door hem heen: wat ik in het script heb geschreven, is dus echt gebeurd. Maar goed, dacht hij, dat lag voor de hand. Na Parijs en Londen was Brussel aan de beurt.

Op de set in Brussel stroomden intussen de berichten van vrienden en familie binnen. 'Ben je veilig?', wilde het thuisfront ook van de Vlaamse regisseur Arno Dierickx (Overspel, De deal) weten. Overal om hem heen klonken sirenes. Ja hij was veilig. Juist als je dicht bij een aanslag bent, merkte hij, gaat het leven meteen door. De beslissing kwam op hem aan: gaan we vandaag verder of stoppen we? Ja, besloot hij. 'We gaan gewoon door', zei hij tegen de crew. Hij wilde niet dezelfde fout maken als de instanties: in een kramp schieten en alles afsluiten. Dan doe je precies wat de terroristen willen. Bang was hij geen seconde.

De productie van de serie, vanaf vrijdag te zien op het eigen kanaal KPN Presenteert, is er sindsdien niet makkelijker op geworden. Toevallig zou in de vertrekhal van Zaventem een scène worden opgenomen. Dat kon natuurlijk niet meer, op straat mocht niet meer met nepwapens worden gefilmd. En voor filmen bij overheidsgebouwen kregen filmcrews ook geen toestemming meer. Voorlichters van officiële instanties wilden eerst het script lezen voor ze toegang gaven: wat voor beeld wordt er geschetst, komen we er goed uit?

Dat zijn beperkingen die nogal problematisch zijn voor een mozaïekvertelling waarin de afbrokkelende Europese Unie, de lobby van de Russische olie-industrie, migratie, radicalisering en terrorisme door elkaar worden verweven. De stad als kolkend knooppunt van Europa, waar alle lagen van de samenleving elkaar kruisen. Het moest nadrukkelijk niet alleen een verhaal worden over de politiek, maar ook over de straat. Zo zijn er verhaallijnen over twee vluchtelingen en een zwerver.

Brussel is groots van opzet: er zijn liefst honderdtwintig sprekende rollen, waarvan een stuk of tien hoofdrollen met elk eigen verhaallijnen, gespeeld door bekende acteurs als Daniël Boissevain, Johanna ter Steege en Rik Launspach en met jonge talenten als Carolien Spoor, Matthijs van de Sande Bakhuyzen en Tobias Kersloot. Buitenlandse acteurs zijn onder anderen de Rus Alexander Lazarev, de Burkinees Issaka Sawadogo en de Vlaamse Liesa Van der Aa.

Regisseur Arno Dierickx. Beeld Sanne de Wilde
Regisseur Arno Dierickx geeft aanwijzingen aan de acteurs. Beeld Sanne de Wilde

Ook de naam van schrijver Leon de Winter is opvallend. In zijn column in De Telegraaf laat hij vaak een uitgesproken eurosceptisch geluid horen. De afgelopen jaren schreef hij vooral romans. Hij begon zijn carrière eind jaren zeventig op de filmacademie in Amsterdam en maakte meerdere films, waaronder verfilmingen van zijn eigen boeken. Begin jaren negentig schreef hij met Jan Blokker de bekroonde VPRO-serie Bij nader inzien, op basis van het boek van J.J. Voskuil. Na 25 jaar keert De Winter nu voor Brussel terug bij het tv-drama.

Er worden meer dan vijf talen gesproken in de serie en er is gefilmd in Nederland, Duitsland, België en Spanje (dat moest doorgaan voor Afghanistan, Congo en Tunesië). Hoewel het totale budget onbekend is, is het duidelijk dat KPN miljoenen wilde besteden aan dit prestigeproject, waarmee het nieuwe kanaal in de etalage wordt gezet.

Afgaande op de eerste drie afleveringen van Brussel, die ik mocht zien, hebben die grote ambities zich geslaagd vertaald naar beeld. Brussel is filmisch zoals geen enkele andere Nederlandse dramaserie dat is. De vergelijking met House of Cards dringt zich geregeld op, niet alleen vanwege de politieke setting, maar ook visueel, vanwege de strak gechoreografeerde, vaak onheilspellende beelden van luxueuze interieurs.

Hoewel er niet in de gebouwen van de Europese Commissie of het Europees Parlement mocht worden gefilmd, komen die machtscentra sfeervol tot leven: hier gebeurt het, denk je vaak, de dealtjes die door beroepspolitici worden gesloten onder het genot van een goed glas wijn, de intriges en achterkamertjespolitiek van het grote oliegeld en eurocommissarissen, de rituele dans tussen journalisten en anonieme insiders.

Maar hoe doe je dat, Brussel tot leven wekken, zonder de werkelijke locaties te mogen gebruiken? Op een mooie zomerdag, afgelopen juli, leidt regisseur Arno Dierickx ons rond op twee setlocaties, op een van de resterende draaidagen. In het Jubelparkmuseum vond de crew de benodigde plekken die moesten lijken op het Justitiepaleis en een museum waar een foto-expositie door de Russische oliemiljardair Viktor Petrenko is georganiseerd. Dierickx blijft stilstaan in de hal met een grote marmeren trap en een ronde balustrade. 'Hier hebben we de Paleis van Justitie-scènes opgenomen. Of daar ook zo'n ronde balustrade is? Geen idee eigenlijk, het gebouw staat al tien jaar van binnen en van buiten in de steigers.'

Op het dak van het museum, waar de oliemiljardair aan het eind van het verhaal naartoe vlucht om belagers van zich af te schudden, wijst Dierickx om zich heen. 'Vanaf hier zie je het gebouw van de Europese Commissie, dat X-vormige bouwwerk. En dat ronde koepeltje daar is het Europees Parlement. Maar je ziet ook de achterstandswijken.'

Beeld Sanne De Wilde

De serie moet de vele contrasten van Brussel vatten, vindt Dierickx. 'De strakke overheidsgebouwen en de mooie hotels, maar ook de verpauperde straatjes, waar spulletjes worden versjacherd. Je ziet onderonsjes tussen politici, maar ook een vluchteling die een money transfer komt ophalen in een Turks winkeltje.'

Dierickx, die drie keer een Gouden Kalf won (Maria op zolder, De maan is kapot, Overspel), heeft van huis uit een bijzondere band met de Europese politiek. Zijn vader Ludo Dierickx was betrokken bij de oprichting van de Vlaamse groene partij Agelev en was een voorvechter van de Europese Unie. 'Ik kom uit een ongelooflijk links nest. Leon en ik kunnen op dat punt niet verder van elkaar verschillen.'

'Eurodissident noem ik mezelf', zegt De Winter even later in café Monk, waar vandaag een eindscène wordt opgenomen. 'Dat Arno en ik politiek van mening verschillen maakt niet uit. De serie trekt geen conclusies over Europa. Een goed verhaal bemoeit zich niet met dat soort dingen. Natuurlijk zitten er wel corruptie en belangenverstrengeling in, maar dat hoort bij een verhaal over macht. De olieconcerns en farmaceutische bedrijven hebben hier duizenden lobbyisten zitten. Dat moest ook in Brussel komen.'

Een ambitieuze poging (***)

Hoe eigentijds ook, in het kille Brusselse van Leon de Winter worden de lessen uit de geschiedenis niet getrokken. De dramaserie Brussel is een ambitieuze poging om de stad, de inwoners en de Europese geschiedenis samen te brengen. Lees hier de hele recensie.

Figuranten voor café Monk. Beeld Sanne De Wilde

Het idee kreeg De Winter een paar jaar geleden tijdens een wandeling door Brussel. Hij verbaasde zich erover dat er geen gezichtsbepalende grote roman, film of televisieserie over de stad Brussel was. En nam zich voor die dan maar zelf te schrijven. Om zich voor te bereiden bezocht hij de stad en praatte met insiders in de Brusselse politiek.

Na één van die gesprekken liep hij het Europees Parlement uit. Op het statige Place du Luxembourg ging hij naar links. 'Ik stak een straat over en toen nog twee. Ineens dacht ik: verrek zeg, ik ben de enige witte man in deze straat. Ik was opeens in Afrika.' Dat is het, dacht hij. 'Ik moet iets zien te vangen van die verscheurdheid, die toren van Babel die deze stad is, die ook in de mensen zelf zit.'

Het eerste wat in De Winter opkwam, was de naam van een personage: Mohammed de Vries. 'Ik had een onderzoeker nodig die in zichzelf de verscheurdheid belichaamde.'

Mo, zoals hij in de serie wordt genoemd, werd een legerofficier, gespeeld door Daniël Boissevain. Hij was een tijd in Afghanistan gestationeerd, waar iets is gebeurd dat hem achtervolgt. Ook op het thuisfront is het crisis: zijn echtgenote Laura heeft hem verlaten voor een vrouw, zijn tienerzoon Mark raakt in de ban van de Koran en dreigt te radicaliseren.

'Hij is zijn vertrouwen in de mensheid wel zo'n beetje kwijt, ja', zegt Boissevain over zijn personage. De acteur moet vandaag een belangrijke scène spelen in het café. In uniform staat hij op straat een sigaret te roken tussen de opnamen door. Is het niet raar dat hij Mohammed heet, als witte man? Of is hij een bekeerde moslim? Boissevain lacht. 'Daar kan ik nog niets over zeggen. Ik geloof dat we daar niet eens aan toekomen in het eerste seizoen.'

Nadat het idee voor de serie vorm had gekregen, is De Winter zelf op KPN afgestapt. De timing was goed: het telecombedrijf was net bezig met het opzetten van een nieuw platform en zocht nog een vlaggeschip. De Winter ging met KPN en producent Endemol op zoek naar een geschikte regisseur. Drieënhalf uur sprak De Winter met Dierickx. Alleen de hoofdlijnen stonden op papier. De mannen begrepen elkaar.

De Winter: 'Arno was heel cool, zakelijk, no-nonsense. Hij heeft tien jaar in Brussel gewoond. Zijn vader zat in de politiek. Hij snapte wat ik wilde doen.'

Dierickx: 'In een recordtempo heeft Leon de eerste versie van zeshonderd pagina's geschreven. Die was veel te lang natuurlijk. Al toen hij de eerste halve aflevering af had, mocht ik het script lezen, daar was hij erg gul in. Voorheen had ik alleen maar met schrijvers gewerkt die eerst alles af willen hebben voordat ze je toelaten in het proces.' De details van Brussel werden later door anderen ingevuld. 'Ik ben maar een passant', zegt De Winter. 'Ik doe mijn research erg goed, maar ik kan niet alles weten wat een echte Brusselaar weet.' Nee, café Monk koos hij niet zelf. In het script stond vaak 'een straat', 'een restaurant' of 'een appartement' - de invulling gaf hij uit handen.

Hoe en waar te zien?

Brussel is (voorlopig) alleen te zien op KPN Presenteert, de videoon-demanddienst die uitsluitend voor KPN-abonnees te zien is (kanaal 18 en smartphone of tablet). Naast Brussel en andere dramaseries (B.A.B.S. en Dochters) maakt KPN voor dit kanaal muziek-, interview- en sportprogramma's. De provider wil de concurrentie aangaan met Ziggo, dat óók alleen voor eigen abonnees beschikbare kanalen heeft, en streamingdiensten als Videoland en Netflix.

In welke zin hij de aanslagen bij Zaventem precies heeft voorspeld, wil De Winter niet zeggen. 'Het is waarschijnlijk wat anders dan je denkt. Ik hou ervan om de stereotypen om te draaien.' Kijkend naar de personages zie je wat hij bedoelt: een witte welvarende jongen die radicaliseert; een vluchteling die geen geluk zoekt, maar wraak komt nemen; een zakenvrouw die stoerder is dan haar mannelijke collega's. Met Brussel durft De Winter onverwachte keuzen te maken en probeert hij clichés te vermijden. Ook omdat hij weet dat mensen vanwege zijn imago als opiniemaker kritisch meekijken?

'Aan dat soort overwegingen denk ik niet tijdens het schrijven. Ik leef mij in de personages in en kan het verhaal losmaken van mijn opvattingen over Europa. Ik hoop dat kijkers dat ook kunnen.'

Brussel, tiendelige dramaserie, vanaf 20/1 op KPN Presenteert.

Beeld Sanne de Wilde

Wie is wie in de serie Brussel

De gebeurtenissen en personen volgen zich in dramaserie Brussel snel op. Een greep uit drie afleveringen.

In Brussel gebeurt veel, zelfs zoveel dat na drie afleveringen nog niet eens alle hoofdpersonen en verhaallijnen zijn geïntroduceerd.

In het begin staat vooral Moniek van Dalen (Johanna ter Steege) centraal, een bestuurslid van een grote Brits-Nederlandse oliemaatschappij en een sterke vrouw die haar seksistische collega's geregeld de les leest. Ze is in onderhandeling over een grote oliedeal waarvoor ze steun nodig heeft van de Europese Commissie. Als ze vermoedt dat er een complot tegen haar wordt gesmeed, komt ze in actie.

Moniek heeft in het verleden een affaire gehad met de Russische oliemiljardair Viktor Petrenko (Alexander Lazarev), met wie ze dochter Nadja (Carolien Spoor) kreeg, die ze met een andere man opvoedde die lang dacht dat hij de vader was. Nadja, die op jonge leeftijd kanker heeft gehad, weet zelf nog van niks.

Ze kondigt aan te gaan trouwen met een jonge Russische journalist die in Nederland is opgegroeid en in Brussel de macht van lobbyisten wil onderzoeken. Tijdens zijn research komt hij in aanraking met de in Brussel woonachtige Nederlandse politicus Derk de Man (Rik Launspach).

Ook volgen we Mohammed de Vries (Daniël Boissevain), een witte legerofficier wiens tienerzoon Mark (Tobias Kersloot) dreigt te radicaliseren. Zijn echtgenote heeft Mo onlangs verlaten voor een dame, met wie ze nu samenwoont. Mark accepteert de lesbische relatie van zijn moeder niet omdat die haram (onrein) zou zijn.

Toen Mo in Afghanistan was gestationeerd, heeft hij een moslima haar dorp helpen ontvluchten. De broer van die vrouw wil wraak nemen op Mo.

Ondertussen zien we af en toe beelden van een nog naamloze zwerver, schuifelend door Brussel. Hij zegt nog niets, maar lacht soms onheilspellend.

Het lijdt geen twijfel dat diens wegen zich gaan kruizen met de andere hoofdpersonen in deze mozaïekvertelling.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.