'Lulu komt ergens binnen en pats! Iedereen valt om'

Jarenlang was de carrière van toneelregisseur Marcus Azzini (44) ronduit grillig te noemen. Nu stevent hij af op de top van het Nederlands theater. Zijn geheim? Dat is niet eens zo heel ingewikkeld.

Beeld Sanne Peper

Vijftien jaar geleden waagde Marcus Azzini, toen nog student aan de Theaterschool Amsterdam, zich aan de regie van Lulu, het meesterwerk van de Oostenrijkse schrijver Frank Wedekind uit 1901 over de treurige lotgevallen van de piepjonge femme fatale Lulu. Hij slaagde voor zijn examen maar was niet tevreden. Intussen is hij na een uitwaaierende carrière artistiek leider van een van de acht grote stadsgezelschappen: Toneelgroep Oostpool in Arnhem. Morgen is daar de première van Lulu, en eindelijk heeft Azzini haar ziel en zaligheid te pakken - althans dat hoopt hij. Een gesprek over mannen, vrouwen en lust, het leiden van een toneelgezelschap en hoe een Braziliaan/Italiaan in Nederland terechtkwam.

LULU en de mannen

Lulu van Frank Wedekind toont in ontregelende confrontaties tussen het jonge meisje Lulu en een reeks mannen hoezeer lust en liefde een mens te gronde kunnen richten. In vijf bedrijven passeren allerlei mannen, van jong tot ouder, van geil tot beschermend, haar revue. Lulu deelt uit en incasseert en eindigt met een mes in haar opgebrande lijf. Het stuk veroorzaakte destijds een schandaal en werd als onkuis en onzedig afgevoerd. Pas toen de oorspronkelijke tekst in 1987 werd teruggevonden, vond, een jaar later, de première plaats in het Schauspielhaus Hamburg.

'Toen ik Lulu als afstudeervoorstelling deed, wist ik meteen: dit ga ik later nog eens overdoen. Ik was er zelf nog niet aan toe, ik heb er te weinig mee gezegd. Ik was indertijd vooral gefascineerd door Lulu's macht als mooie, seksuele, fatale vrouw en hoe ze daarmee heel berekenend de mannen uitspeelde. Nu ben ik erachter dat het geen berekening was; ze is veel vrijer en minder op macht uit dan ik dacht. Het gaat nu veel meer over wat al die mannen van haar willen, wat ze op haar projecteren. Lulu komt ergens binnen en pats! iedereen valt om. Dat is een heel ander uitgangspunt. En als ze eenmaal doorheeft wat voor uitwerking ze op de mannen heeft, dán pas gaat ze daarmee aan de gang. Al die mannen zijn bang zich over te geven aan de liefde. Ze willen iets pakken dat niet te pakken valt, Lulu is ongrijpbaar.

Beeld Sanne Peper

'Lulu moet niet gespeeld worden door een meisje, maar door een vrouw. In het stuk is ze een jaar of 18, mijn Lulu, bij Oostpool, Kirsten Mulder, is 42. Het mooie aan haar is dat ze een vrouw is in het pakketje van een meisje. Wedekind heeft voor een vrouw gekozen omdat dat in die tijd vooruitstrevend was: een vrouwelijk personage dat zo eerlijk en zo schaamteloos was. Voor mij is ze een soort übermensch, man en vrouw tegelijk, het maakt in principe niet zoveel uit of ze een kut heeft of een piemel. Ze is een mens in wording, met een enorme gretigheid om zich te ontwikkelen.

'Op het affiche staat niet Kirsten, maar acteur Teun Luijkx, dat klopt, ja. Het idee daarachter is dat we nu eens niet de vrouw als lustobject laten zien, maar de man. De mannen verlangen naar Lulu, maar Lulu verlangt ook naar de mannen. In de Lulu die Theu Boermans destijds regisseerde, waren alle mannen oude viezeriken, zelfs de knappe jonge mannen. Om mijn Lulu heen staan mannen naar wie je ook echt kunt verlangen, vandaar dat affiche. En ja, Teun is mijn muze, althans een van de vele. En ja, behalve dat hij heel talentvol is, is hij inderdaad uitzonderlijk sexy en knap.'

Van Parade naar Schouwburg

Sinds 2013 is Marcus Azzini artistiek leider van Toneelgroep Oostpool, een van de acht grote stadsgezelschappen. Zijn carrière daarvoor is op zijn minst grillig en ongrijpbaar te noemen. Jarenlang had hij zijn eigen groep, Teatro, waarmee hij kleinere producties maakte. Maar hij werkte ook voor commerciële producenten als Rick Engelkes en Senf, waar hij de musical Hair regisseerde. Het theater van Marcus Azzini duikt bovendien overal op: van een tentje op de Parade tot en met de grote schouwburgzaal. Zijn repertoirekeus: van klassiekers als Hamlet en Angels in America tot muziektheater.

'Ik kies nooit een stuk enkel en alleen omdat het goed geschreven is of omdat het onderwerp nu populair is. Ik moet me ermee kunnen identificeren. Ik weet intussen dat mijn voorstellingen eigenlijk altijd gaan over de zwakkeren in onze maatschappij, over de kwetsbare zielen, mensen die op zoek zijn naar een plek in de wereld, op zoek naar alternatieven. Mensen die zeggen: 'Kijk naar mij zoals ik ben, accepteer mij zoals ik ben!' In De onrendabelen woonden ze in trailers en caravans, in Angels in America zijn ze op zoek naar hun ware bestemming.

Beeld Krista van der Niet/Toneelgroep oostpool

'Vroeger kreeg ik weleens te horen dat ik oppervlakkig was, nu kies ik kennelijk bewuster en persoonlijker. Dat is ook omdat ik bij Oostpool nu een eigen huis en dus continuïteit heb. Kunst heeft tijd nodig en voor de kunstenaar is het belangrijk vol te houden. Ik vond ook dat ik mocht falen en op m'n bek gaan, ik ben soms ook faliekant mislukt. Als je daarna maar weer opstaat en leert reflecteren op je werk.

'Sinds mijn afstuderen heb ik heel hard gewerkt, de ene voorstelling na de andere gemaakt en nooit in de horeca hoeven werken. Ik heb soms ook twee levens geleid: ik regisseerde vrije producties en verdiende daar geld mee om vervolgens iets op De Parade te maken. Bij Rick Engelkes Producties regisseerde ik Sexual Perversity omdat ik wilde kijken hoe je jongeren de grote zaal in krijgt. Die voorstelling trok 45 duizend mensen, dat is veel. Bij Oostpool bereiken we in een heel jaar 55 duizend mensen. Toen ik Hair regisseerde, ben ik erachter gekomen dat ik nooit meer een musical ga doen, maakt me niet uit hoeveel geld ze me bieden. Allemaal geprobeerd, soms niet gelukt, veel geleerd.'

Artistiek leider en ambities

Hoewel het voor Marcus Azzini geen jongensdroom was artistiek leider van een groot theatergezelschap te worden, is hij dat nu toch. Intussen diende zich een nieuwe generatie toneelleiders aan. Thibaud Delpeut in Utrecht, Eric de Vroedt in Den Haag, Bianca van der Schoot in Rotterdam, Julie Van den Berghe in Groningen, Piet Menu in Brabant en het duo Servé Hermans en Michiel Sluysmans in Maastricht. Hier zitten ongetwijfeld ook de opvolgers bij van de Grote Drie: Ivo van Hove, Johan Simons en Theu Boermans. Langzamerhand begint die ambitie ook bij Azzini te dagen.

'Zoals Ivo, Johan en Theu onderling met elkaar omgaan - de hele tijd vergelijken wie de grootste lul heeft - dat interesseert me helemaal niet. Ik ben niet bezig mijn eigen werk te vergelijken met dat van mijn collega's in Utrecht of Groningen. Waar staan we? Wie zijn we? Hoe doen we het in Arnhem? Dat zijn de zaken die mij bezighouden. Ik weet dat we hier in Arnhem en in Oost-Nederland nog veel werk moeten verrichten. In onze regio wonen drie miljoen mensen die wij als gezelschap moeten bedienen. In Amsterdam zijn we populairder dan in de eigen stad. Dat moet veranderen, dat is mijn dagelijkse zorg en daaraan zullen we de komende jaren hard moeten werken. Er is meer potentieel publiek dan dat we binnen krijgen. Wij krijgen flink wat subsidie en ik vind dat je dat goed moet besteden. Geen luxe, geen strikjes en dingetjes en reisjes, maar goed theater maken.

Drie

Komend seizoen regisseert Marcus Azzini bij Oostpool drie producties: Een Meeuw van Tsjechov met Ariane Schluter in de hoofdrol, Demonen van Lars Norén en On the road naar de roman van Jack Kerouac. In de komende kunstenplanperiode (2017-2021) komen Sarah Moeremans en Jeroen de Man als vaste huisregisseurs het artistieke team van Oostpool versterken. In 2017 heeft Oostpool tien dagen lang de Stadsschouwburg Amsterdam tot zijn beschikking om een staalkaart van zijn producties te presenteren. Daaronder ook een reprise van Angels in America.

De eerste versie van het oer-script van Lulu werd in Nederland gespeeld door Chris Nietvelt bij Toneelgroep Amsterdam (regie Ivo van Hove, 1989). Daarna volgden Betty Schuurman bij Hollandia (regie Johan Simons, 1994), Angelique de Bruijne bij het Nationale Toneel (regie Johan Doesburg, 1999) en Halina Reijn bij De Theatercompagnie (regie Theu Boermans, 2001). In de regie van Marcus Azzini speelt nu Kirsten Mulder de titelrol. Joost van Bellen maakt voor deze grote zaal productie een soundscape, het ontwerpersduo Lernet & Sander tekent voor de scenografie en Hannah van Wieringen bewerkte de toneeltekst, vertaald door Judith Herzberg.

'Daar ga ik de komende vier jaar mijn best voor doen. Daarna zien we wel weer. En ik word natuurlijk de opvolger van Ivo van Hove, hahaha. Ik heb nooit de ambitie gehad om artistiek leider te worden, maar nu ik dat ben en het goed gaat en ik minstens nog vier jaar blijf - dan zou Toneelgroep Amsterdam uiteraard een mooie volgende stap zijn. Ivo blijft daar de komende jaren zeker nog, ik gun hem van alles en bewonder hem zeer, laat dat duidelijk zijn, en zeker ook al die internationale successen, maar daarna moet er wel iets veranderen.

'Nee, op dit moment heb ik zelf geen internationale ambities. Ik las laatst dat Johan Simons 69 is, dus dan heb ik nog 25 jaar voor de boeg om megalomaan te worden. Johan lijkt meer bezig te zijn met het regeren van de wereld dan met theater maken - het is waanzinnig interessant wat hij wil, maar de vraag is of hij het waar kan maken. Ik heb nu echt andere dingen te doen dan me internationaal te profileren. Dat komt nog wel. Of niet.'

Scène uit Lulu. Beeld Sanne Peper

Brazilië en de macho

Marcus Azzini, zoon van een Italiaanse vader en Braziliaanse moeder, is geboren en getogen in Brazilië. In 1990 vertrok hij naar Londen, twee jaar later reisde hij door naar Italië om daar kunstgeschiedenis te gaan studeren. Lang bleef hij er niet: hij kon er als jonge homoseksueel niet aarden, en vertrok naar Nederland.

'Amsterdam in de jaren negentig was zo liberaal, ik voelde me zo welkom hier. Mijn vertrek uit Brazilië was een zelfgekozen verbanning. Ik wilde vrij zijn, ontdekken wie ik was, een verbanning ook om mijn homoseksualiteit te bevrijden. In Nederland ben ik naar de mime-opleiding gegaan, maar na een jaar werd mij verzocht te vertrekken. Ik had een grote bek en werd gek van dat elke dag maar weer voor de spiegel staan om je eigen lichaam te bekijken. Bij de regieopleiding werd ik meteen aangenomen.

'Zo'n immigratie is heftig. Mijn redenen en de omstandigheden zijn niet te vergelijken met die van mensen die nu uit Syrië komen, maar het proces van migratie is voor iedereen keihard en het tekent je voor het leven. Over teruggaan heb ik wel eens nagedacht, maar ik ben zo geworteld hier - ik woon nu langer in Europa dan dat ik in Brazilië heb gewoond.

Bovendien ben ik hier vader geworden, mijn zoon is inmiddels 9. Vader zijn is de belangrijkste rol in mijn leven. Nee, mijn vriend en ik hebben geen kind geadopteerd, dit is mijn biologische zoon. Gemaakt samen met een vriendin die ik al twintig jaar ken. Zij wilde graag een kind, maar de man op het witte paard kwam maar niet voorbij. En ik heb altijd het gevoel gehad dat ik vader moest worden - dat is de Zuid-Amerikaanse macho in mij, die voortplantingsdrang, dat mijn naam wordt doorgegeven, dat mijn eigen vader trots op me is. Hugo heet hij, Hugo Azzini. Dat die naam nu in zijn paspoort staat, dat doet me iets.'


Mes voor een moordwijf

Ze maakten het videodecor voor Lulu. Eerder werkten ze al voor de Jeugd van Tegenwoordig en Hermès: Lernert en Sander kunnen alles.

Kunstenaarsduo Lernert & Sander lijkt van alle markten thuis. Al twee keer lanceerden de mannen een parfum. Vorig jaar maakten ze voor De Jeugd van Tegenwoordig een revolutionaire 3-in-1 videoclip: één video waar drie muziektracks onder passen. Nu werken ze aan een campagne voor modemerk Hermès. Ze werden benaderd door Marcus Azzini: zouden zij een videodecor bij Lulu kunnen maken? Het werd een film van bijna drie uur waarin te zien is hoe het mes dat Lulu zal doden, wordt gemaakt. Van het omhakken van een boom tot het smeden van het lemmet.

Lernert en Sander: 'Het is zo irritant dat je niet weg kunt lopen bij een voorstelling.' Beeld Viviane Sassen

Hebben jullie iets met theater?

Sander: 'Nee, we zijn helemaal geen theaterbeesten.'
Lernert: 'En het is zo irritant dat je niet weg kunt lopen bij een voorstelling.'
Sander: 'Jij loopt altijd weg uit films hè?'
Lernert: 'Ja, of ik val in slaap in de bioscoop. Maar het komt ook vaak voor dat ik naar de wc ga en gewoon niet terugkom. Bij theater is dat meteen zo'n statement.'

Waarom zeiden jullie ja?

Sander: 'We wilden graag met Marcus Azzini werken. En hij met ons.'
Lernert: 'Hij vond ons werk sexy en verleidelijk. Vrouwelijk, noemde hij het. En moet je kijken wat we nu hebben gemaakt! Een heel rationele, mannelijke, machinale film. Maar ja, je kunt geen boom omhakken met een veertje.'

Hoe kwamen jullie op dat mes?

Lernert: 'We hadden eerst andere ideeën, een fysiek decor met video geïntegreerd. Maar dat bleek financieel niet haalbaar. Dat mes tot onderwerp kiezen, had met een soort agressie te maken.'
Sander: 'We wilden bijna zelf een moord plegen.'

Op Lulu?

Lernert: 'Ja. Ze is helemaal niet zo willoos, namelijk.'
Sander: 'Door het maken van het mes voortdurend op de achtergrond te hebben, willen we laten zien dat Lulu deze ellende over zichzelf afroept.'
Lernert: 'We hadden eerst als idee het mes op een sokkel te plaatsen, mooi uit te lichten. Als the elephant in the room. Dat was te statisch. Nu loopt iedere fase, zoals het vellen van de boom, het zagen, het verhakselen, synchroon met een bedrijf in het stuk. Ten minste, dat is het idee, ook om de toeschouwer wat houvast te geven. Maar dat lukt niet helemaal. Misschien zijn we wel vreselijk om mee te werken. We zijn redelijk bruut, onherroepelijk.'

Hoezo onherroepelijk?

Lernert: 'We werken conceptueel. Dat betekent dat elk besluit consequenties heeft. Heel rigide.'
Sander: 'Bijvoorbeeld die 3-in-1 videoclip die we maakten: dat kwam omdat De Jeugd van Tegenwoordig ons vroeg drie clips te maken, maar ze hadden geld voor één. Nou, zeiden we, dan krijgen jullie één video waar je drie nummers onder kunt zetten. Dan moeten zij zich maar in dat concept schikken.'

In die videoclip is timing essentieel, net als bij deze film bij Lulu. Was het proces vergelijkbaar?

Lernert: 'Nee, dit was totaal anders. Normaal hebben we alles onder controle, bijvoorbeeld ook de belichting. Dat kon nu niet.
'Wij wilden Lulu continu uitlichten zoals een auto in een reclame, als een verleidelijk object. Maar volgens Marcus gaat de spanningsboog in theater verloren als je maar één lichtplan gebruikt.'

Zijn jullie nu bang dat toeschouwers bij dit toneelstuk in slaap zullen vallen?

Lernert: 'Er zit nogal heftige en prachtige muziek van Joost van Bellen en Sander Stenger in de voorstelling, dus slapen wordt lastig.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.