'Liever het gevecht tegen tranen dan de tranen zelf'

Michiel van Erp over zijn rouwverwerkingsfilm Het verdriet van Nederland

Gelauwerd filmmaker Michiel van Erp maakte een documentaire over de nabestaanden van MH17. Niet eerder zat hij zo dicht bij het verdriet. Maar: 'Ik maak geen emo-tv.'

Michiel van Erp. Beeld Kiri Pruntel

Elke keer als hij voor de deur stond, met camera en microfoon, voelde hij zich bezwaard. Hij lag er soms wakker van. Zouden ze hem toch misschien als een indringer zien, die de verwerking van hun verlies verstoorde? Het moest tot elke prijs worden voorkomen.

Niet eerder vroeg hij de protagonisten in zijn films zo vaak naar hun gemoedstoestand. Vonden ze het niet vervelend dat hij er was? Weten jullie zeker dat jullie dit wel willen? Hij is geregeld uit eigener beweging weggegaan. Genoeg zo, voor vandaag. Telefoontjes de volgende dag, voor de zekerheid. Zijn jullie misschien van gedachten veranderd over de opname? Zeg het alsjeblieft.

Het verhaal was het waard, vond hij. Documentairemaker Michiel van Erp (51, I Am a Woman Now, Angst, Pretpark Nederland en de tv-serie Ramses) wilde vastleggen hoe je tot persoonlijke rouw komt als het hele land met je meevoelt. Hij volgde negen maanden drie families die verwanten verloren bij de ramp met de MH17 boven Oekraïne en registreerde tegelijkertijd het collectieve verwerken van de buitenstaanders. Hij ging voor Het verdriet van Nederland ook naar het gebied waar het toestel en de inzittenden die 17de juli terechtkwamen. Hij wilde de dorpelingen daar ook een gezicht geven. Zij zijn in zijn optiek ook slachtoffer, getraumatiseerd als ze zijn door de gebeurtenissen van die dag.

 Politiek steekspel

Van Erp spreekt over de valkuilen en de gevoeligheden bij het maken van de documentaire. Het onderwerp is hem niet helemaal vreemd: in zijn film Claus, op handen gedragen uit 2003, portretteerde hij een rouwend land, op weg naar de eerste koninklijke uitvaart in vijftig jaar. Maar zo dicht op de huid van betrokkenen, zo vlak bij onzekerheid en verdriet, zat hij niet eerder.

Het was dat de VARA hem belde, september vorig jaar, met het verzoek eens na te denken over een film die een jaar van gezamenlijk verdriet zou vastleggen. Tot die tijd was het niet in hem opgekomen er iets mee te doen. De ontreddering, de emoties, de schuldvraag, het politieke steekspel het was in de eerste plaats vooral nieuws. Het is niks voor hem. 'Ik ben beschouwer, geen journalist.'

Maar al snel kwam het besef dat zich iets uitzonderlijks afspeelde in het omgaan met het verlies. De kisten keerden terug, maar van een afscheid kon nog geen sprake zijn. Waar doden te betreuren zijn, volgt meestal al binnen enkele dagen de begrafenis of de crematie. Deze nabestaanden moesten maandenlang wachten op berichten van het identificatieteam in Hilversum; een mededeling dat er misschien weer, zoals het jargon luidt, 'een aanvulling' is getraceerd.

Hoe ga je daarmee om? Daar was hij nieuwsgierig naar. En helpt het wel, als iedereen met je is begaan, als zelfs de koning en de koningin je persoonlijk condoleren? Dit kon een documentaire worden die verder ging dan het vastleggen van persoonlijke drama's, dit kon ook gaan over de betrokkenheid van een hele natie. Van Erp zag ook de parallel met zijn eerdere werk: het portretteren van gewone mensen in ongewone situaties.

Twee dorpsbewoners in Oekraïne. Beeld .

Veel kopjes koffie

Hij vond na lang zoeken en praten - 'veel kopjes koffie' - drie families die bereid waren hem toe te laten. 'We hebben geregeld proefgedraaid, iets wat we anders nooit doen. Het was dit keer de enige manier om na te gaan of het werkte, of er vertrouwen was.' Het spectrum aan verwerking is breed daarnaar is bewust gezocht. 'Het heeft geen zin om drie keer hetzelfde verhaal te vertellen.'

Twee zussen uit Maarssen houden zich verbazingwekkend nuchter onder het verlies van hun ouders en broer -van hun vader zou uiteindelijk niets worden teruggevonden. De dood van een jong echtpaar en hun dochtertje uit Helden leidt tot twijfels en onzekerheid bij de nabestaanden -wanneer is het zover dat ze de drie kunnen gaan cremeren? Javaanse ouders uit Pijnacker zoeken houvast bij rituelen -ze praten nog altijd met hun omgekomen dochter en schoonzoon en bereiden maaltijden voor hen.

De opgave voor de documentairemaker was vooral: hoe voorkom ik dat het blijft bij de registratie van persoonlijk verdriet, waarvan iedereen wel weet dat het nauwelijks valt te bevatten. Hoe voorkom ik dat alleen droefenis de toon zet?

Van Erp: 'Ik heb me voortdurend moeten afvragen: klopt het wel wat we doen? Zijn we niet te veel aanwezig? Kunnen we dit wel filmen? Heb ik geen rare vragen gesteld? Voor alles wilde ik niet oordelen, ik wilde alleen maar registreren. Niemand zit erop te wachten dat ik ga zitten meehuilen op de bank. Dan verwar je vakmanschap met je eigen gevoelens.

'Je vaart op je eigen morele kompas. Ik maak geen emo-tv. Nergens moet de indruk bestaan dat ik een ramptoerist ben. Liever het gevecht tegen de tranen dan de tranen zelf. De kijker weet toch al dat het emotioneel is, hij kan veel zelf invullen. Mijn doel was niet om de tranen te laten zien, maar de situatie waarin deze families zijn beland.

De zussen die hun ouders en hun broer verloren. Beeld .

Vol raken

'Maar ik vind ook niet dat je alles uit de weg moet gaan. Je mag de kijker ook weleens vol raken. Er zijn genoeg momenten geweest waarop ik me afvroeg of hierbij nou wel een camera hoort. Je ziet mensen op hun allerintiemst. Dat de familie uit Helden te horen krijgt dat er weer iets van de schoonzoon is gevonden, bijvoorbeeld. Of dat twee moeders tijdens een sessie bij Slachtofferhulp zitten en onbedaarlijk gaan huilen en klagen dat hun mannen ze niet begrijpen. Wat de aanwezigheid van de camera dan rechtvaardigt? Je wilt iets bijzonders laten zien. Je bouwt aan een productie, stapje voor stapje. Ik ben nu eenmaal documentairemaker, ik wil graag een mooie film maken.

'Ik zit wel vaker op plekken, bij iemand in de kamer of in de auto, waar je op de keper beschouwd eigenlijk niet hoort te zijn. Maar nu is het onderwerp veel zwaarder. Ik heb getracht sluitende afspraken te maken: doe niks wat je niet wilt. Het laatste wat me mag overkomen is dat ik over een jaar te horen krijg: als ik dit had geweten, had ik nooit meegewerkt. Je filmt ze in de kwetsbaarste periode van hun hele leven. Daar mag je niet doorheen stampen.'

Er is dan ook vaak besloten sommige gebeurtenissen niet te filmen bijna altijd was er al vooraf overeenstemming over, niet zelden kwam Van Erp zelf met de suggestie er maar vanaf te zien. Te luguber 'daar ga ik niks over zeggen' of te emotioneel; het ophalen van de lichamen door de familie uit Helden na die maanden van onzekerheid bijvoorbeeld. 'Het beeld van de drie kisten in de woonkamer is eigenlijk net zo heftig.'

Speelkasteel

Het verdriet van Nederland schuwt het dramatisch effect niet. De openingsscène bevat de opnamen van een lege schommel en een speelkasteel onder een laagje sneeuw, de camera dwaalt door een huis waarin niemand zal terugkeren. Van Erp: 'Je schetst de kaders. Eerst zie je de beelden die iedereen kent, de terugkeer van de kisten, en dan toon je de werkelijkheid erachter: hier is een gezin verdwenen en dat ziet er zo uit. Het is ook techniek. Wat voor mij de doorslag gaf, was dat het mezelf erg raakte. Ik ben een behoorlijk rationeel type, maar dat betekent niet dat je voor de emotie moet wegvluchten. En ik laat de schommel ook weer niet tien keer terugkeren.'

De film wordt doorsneden met uitingen van collectieve rouw: dames die kraanvogels vouwen, het zingen van Oekraïense kerstliederen, de onthulling van een houten bankje. Was dat een vluchtheuvel, om het verslag boven het louter persoonlijke verhaal uit te tillen? 'Als ik die omlijsting niet had gehad, ben ik er niet zeker van of ik die film wel had kunnen maken. Dan was ik te veel meegezogen in de uiterst verdrietige situatie van de families.

'Het gaf ook een extra laag aan de film: je laat een land in verwarring zien. Het fenomeen van die gezamenlijke beleving is natuurlijk fascinerend. Zelf kijk ik er vooral maar naar, ik ben niet iemand die er zelf tussen zou gaan staan. Of je er iets aan hebt, verschilt, denk ik, per persoon. De familie uit Limburg vond het heel prettig dat ze niet in hun eentje bleken. Het is ook tekenend dat er weer een herdenkingsbijeenkomst komt, op verzoek van de nabestaanden.

Samen rouwen, samen voelen. De twee zusjes dachten er weer anders over. Dat ze allerlei reacties kregen als ze iets van zichzelf op Facebook zetten, daar snapten ze maar weinig van. Ze zijn ook een keer naar de aankomst van de kisten in Eindhoven geweest, al was dat, denk ik, al de achtste bijeenkomst. Ze vonden het wel mooi, die rituelen. Maar het werkte niet helend.'

Knuffels die zijn neergelegd bij de Korporaal van Oudheusdenkazerne in Hilversum. Beeld .
Een wooncentrum waar kraanvogels worden gevouwen voor de slachtoffers. Beeld .

Kraanvogels

Zetten initiatieven als kraanvogels en bankjes niet de deur open voor het veel toegepaste en veelgeprezen stijlmiddel waarmee Van Erp in eerdere producties de Nederlandse volksaard wist te vangen: de milde ironie? Hij heeft zich ingespannen er juist ver van te blijven. 'Ik heb alleen de feiten willen laten zien. Kijk maar, ik ben bij de opnamen daar zelf zo goed als afwezig. Tijdens een sessie van Slachtofferhulp overhandigt een casemanager een gedichtje van Toon Hermans aan de moeders van het omgekomen stel. Die raken er echt door ontroerd. Ik weet ook wel dat niet iedereen een fan is van Hermans' poëzie, maar waarom zou ik daarover een grap maken?'

En de zwenking van de camera naar een medewerkster van Slachtofferhulp die op een afstandje toekijkt als de nabestaanden overmand door verdriet het graf van het jonge echtpaar uit Pijnacker bezoeken? 'Ik wilde die Hollandse nuchterheid afzetten tegen het heel emotionele en empathische handelen van die Javaanse familie. Dat is geen ironie. Ik kan me niet voorstellen dat iemand dat er wel in ziet.'

De Javaanse familie bij een herdenkingsceremonie met op de achtergrond een medewerkster van Slachtofferhulp. Beeld .

Tranen

De maker is op één moment wel nadrukkelijk aanwezig in zijn film. De jongste van de twee zusjes heeft pas een nieuw appartement gekocht en samen stormen ze opgetogen de trap op om de woning te laten zien. Van Erp vraagt dan: 'Over jullie vader is eigenlijk geen nieuws meer gekomen?' 'Ik deed dat heel bewust. Ik wist dat dit de laatste scène was die ik met ze ging draaien. Dat van die vader moest aan de orde komen, maar zo'n vraag stellen als ze keurig op de bank zitten, zou wat braafjes zijn. Ik wachtte op een goede gelegenheid. Dat was dus in het trappenhuis. Alles kwam samen: een jonge vrouw gaat verder met haar leven, ze heeft afscheid genomen van haar vader. Dat kon ik zo in één shot laten zien.'

Heeft hij ze in bescherming genomen tegen de bijna zakelijke manier waarmee ze met het verlies van hun ouders en broer omgaan? 'Nee, dat was niet nodig. Hooguit moest ik voorkomen dat de kijker ze niet zou snappen omdat ze minder huilen dan de rest. Hun nuchterheid komt dan ook aan bod, hun ouders waren het ook. Ze hebben veel verdriet gehad, daar twijfel ik niet aan. Ik begrijp die nuchterheid wel. Ik herken het. Ik heb zelf een pleegzoon. Een vader is er nooit geweest, zijn moeder overleed toen hij 14was. Ik vroeg me af hoe dat moest, zo'n kind, zonder ouders, vol heftige emoties, in een totaal nieuwe omgeving. Maar hij wilde juist heel graag verder met leven. Vooruit kijken. Het is een strategie. Dat zag ik ook bij die meisjes.'

Van Erp is trots op de documentaire dat ze het hebben volgehouden, met elkaar, zijn team en de nabestaanden. Die hebben de film al gezien en vonden het resultaat gelukkig mooi. Er zijn veel tranen gevloeid en de camera bleef gewoon uit.

Michiel van Erp, Het verdriet van Nederland, donderdag 16/7, 20.30 uur, NPO 1.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.