'Lezers vertellen me vaak dat ze iets gelijksoortigs hebben meegemaakt als een personage uit mijn roman'

Fernando Aramburu schreef bestseller over strijd in Baskenland

Vaderland is de grote succesroman over de strijd in Baskenland van Fernando Aramburu. 'De ETA-terreur ken ik uit eigen ervaring. Ik schrijf vanuit pijn', zegt hij in San Sebastián.

Foto Leonie Bos

Als Fernando Aramburu (1959) in San Sebastián is, ziet hij overal wat er niet meer is. 'De muren zijn niet meer beklad met politieke leuzen en bedreigingen. Er staan geen bussen meer in brand, zoals toen ik jong was. Je hoort geen schoten. De sfeer is anders, kalm, doodgemoedereerd.'

Sinds de ETA-terreur is gestopt, is het alsof een enorme bliksemafleider de spanning uit de Baskische stad heeft weggenomen - maar iets ervan is vastgehouden in Vaderland, de grote succesroman van Aramburu. Meer dan 500 duizend exemplaren werden ervan verkocht. Aramburu won prestigieuze prijzen: de Premio de la Crítica, de Premio Nacional de la Narrativa.

Vaderland gaat over twee families uit hetzelfde Baskische dorp: de transportondernemer Txato en zijn echtgenote Bittori, en de metaalarbeider Joxian en diens vrouw Miren. Ze zijn goed met elkaar bevriend, maar de ETA drijft een wig in die vriendschap.

Txato wordt afgeperst en bedreigd. Het hele dorp keert hem de rug toe, zijn oude vriend Joxian incluis. Uiteindelijk wordt hij vermoord door de ETA - en het heeft er alle schijn van dat de zoon van Joxian en Miren erbij betrokken is.

Het verhaal begint op het moment dat de ETA in 2011 een definitief staakt-het-vuren afkondigt. Bittori besluit terug te keren naar het dorp dat ze heeft verlaten toen haar man werd vermoord. Ze wil erachter komen wie de dood van Txato op zijn geweten heeft.

Waarom is uw boek zo'n groot succes in Spanje, denkt u?

'Lezers vertellen me vaak dat ze iets gelijksoortigs hebben meegemaakt als een personage uit mijn roman, of dat ze iemand kennen voor wie dat geldt. Ik merk dat ze zich koste wat kost willen herkennen in dat wat ze lezen. Dat lijkt met deze roman te zijn gelukt.

'Het verhaal stelt mensen ook in staat een werkelijkheid te ontdekken die ze niet kenden, al was ze erg dichtbij. Veel Spaanse lezers moesten het doen met kennis uit de kranten, berichten van de ene na de andere aanslag, maar ze wisten niet hoe die beleefd werden in een dorp, op straat, in de ciderbar. Hoe personen leefden die het slachtoffer werden van het terrorisme, in hun huizen. Wat ze zeiden, wat ze aten, waarover ze spraken. Het lijkt erop dat mijn boek deze menselijke nabijheid op een bevredigende manier heeft geboden. Dat is, denk ik, de basis van het succes.'

De Spaanse schrijver Fernando Aramburu. Foto HH

Fernando Aramburu

Fernando Aramburu (San Sebastián, 1959) studeerde Spaanse Letterkunde in Zaragoza en vertrok na zijn studie naar Duitsland, zijn geliefde achterna. Daar gaf hij Spaanse les aan kinderen van immigranten en schreef hij boeken in zijn vrije tijd. In 2009 legde hij het docentschap neer en wijdde zich volledig aan de literatuur. Vaderland is zijn eerste boek dat is vertaald in het Nederlands.

Kent u zelf van nabij mensen die het slachtoffer zijn geworden van de ETA?

'Er zijn geen slachtoffers gevallen onder mijn vrienden of familieleden. Maar in 1984 vermoordde de ETA een sociaal-democratische senator, Enrique Casas, die ik persoonlijk kende. Dat kwam hard aan. Toen ik een jaar of 19, 20 was, werkte ik mee aan een literair tijdschrift in San Sebastián. Na onze wekelijkse vergadering gingen we altijd naar een café in de buurt en daar was die senator bijna elke week. Later waren er opvallende overeenkomsten tussen hem en mij. Hij was getrouwd met een Duitse, net als ik, en zijn vrouw kwam zelfs uit dezelfde stad als de mijne. Dat maakte voor mij dat hij niet een van de vele slachtoffers was. Vanaf dat moment had ik de zekerheid dat ik op een dag iets, iets in abstracte zin, hierover zou schrijven.

'Het ETA-terrorisme ken ik niet uit een archief, niet door boeken te lezen, maar uit eigen ervaring. Ik schrijf vanuit pijn.'

Al meer dan dertig jaar woont Aramburu in Duitsland, tegenwoordig in Hannover. Hij is overgekomen naar San Sebastián voor een reeks interviews, met lichte tegenzin. 'Dit boek heeft me nogal wat overlast gegeven, in de zin dat ik veel moet reizen en me af moet wenden van de schrijftafel. Ik hoop dat mijn volgende boek niet zo veel succes heeft. Een Vaderland 2 komt er zeker niet. Mijn volgende boek wordt een verzameling prozagedichten. Het leven is kort en ik wil creatief blijven.'

De schrijver ontvangt in het Hotel de Londres, een statig hotel dat al bestond in de tijd dat San Sebastián een badplaats was voor de welgestelden. De salon biedt uitzicht over de beroemde, schelpvormige baai van San Sebastián.

Aramburu heeft voor de gelegenheid een overhemd aangetrokken met kleine lettertjes erop - een ogenschijnlijke ode aan de grote letteren die hij bedrijft. Hij drinkt tijdens het interview één café cortado, 'om te rechtvaardigen dat we hier zitten'.

In uw boek komt een jonge vrouw voor die gaat studeren in Zaragoza, verliefd wordt op een Duitser en hem volgt naar zijn land. Dat lijkt erg op wat u is overkomen.

'Dat is de manier waarop ik werk. Alles wat er in mijn leven gebeurt kan van pas komen in de literatuur. Dit verhaal over Nerea en Klaus-Dieter is, om het zo te zeggen, de andere kant van een munt die ik in mijn handen had. Het is eigenlijk het verhaal over mijn huwelijk, met als verschil dat ik de man was en de ander een Duitse vrouw, en met als verschil dat mijn liefdesgeschiedenis goed is afgelopen. Ik woon nog steeds samen met mijn Duitse meisje, we hebben twee dochters.

'Ik ging naar dezelfde stad als mijn personage, naar Göttingen, naar dezelfde straat, Kreuzbergring 21, en naar hetzelfde appartement.'

ETA

De terreurgroep ETA, die streed voor een onafhankelijk Baskenland, maakte in de loop der jaren meer dan achthonderd slachtoffers. Vaak waren politieagenten, politici en ondernemers die weigerden zich te laten afpersen het doelwit, maar er stierven ook willekeurige burgers bij de bomaanslagen die werden gepleegd. Nadat een groot deel van de ETA-strijders was opgepakt en de steun onder de bevolking voor de gewapende strijd was afgenomen, kondigde de ETA in 2011 een permanent staakt-het-vuren af. In 2017 leverde ze haar laatste wapens in. Het wachten is nu op het moment dat de terreurgroep zichzelf opheft.

Waarom wilde u dat het precies zo zou gaan?

'Om twee redenen. Eén, omdat ik het leuk vond. En twee, omdat ik spreek over plaatsen, gebeurtenissen, details die ik ken. Niemand kan in twijfel trekken dat ze kloppen.'

Ook om deze details te bewaren?

'Ja! Ja, je hebt de illusie dat al die dingen die je heb meegemaakt niet voor altijd verloren gaan. Dat ze voortleven in de vorm van een tekst, ook al weet de lezer niet dat de schrijver iets vertelt dat werkelijk is gebeurd.'

Nerea, de dochter van de vermoorde Txato, vertrekt ook naar Duitsland omdat ze per se weg wil uit Baskenland.

'Ik had veel zin om weg te gaan, maar mijn geval was niet hetzelfde als dat van Nerea. Voor mij was het een avontuur, iets fascinerends. Ik wilde weg omdat ik mijn persoonlijke wereld wilde vergroten, andere talen wilde leren. Terwijl Nerea op de vlucht is. Voor zichzelf. Nerea wil geen concreet beeld krijgen van de dood van haar vader, en wil niet in een maatschappij leven waarin ze veroordeeld is een slachtoffer te zijn.'

Wilde u dan niet ontsnappen aan de spanningen hier?

'Nee, ik ontsnapte nergens aan. Ik had ook weg gewild als ik was opgegroeid in een vreedzame samenleving. Ik had niet de roeping om als een boom door het leven te gaan en mijn hele leven door te brengen op de plaats waar het zaadje is ontkiemd.'

Een ander personage uit Vaderland is een jonge schrijver. Zijn zus zegt op zeker moment tegen hem: 'Zolang je voor kinderen schrijft, zullen ze je met rust laten. Maar als je je gaat bezighouden met gedoe over onze geboortestreek, berg je dan maar, jongen. En als je toch voor volwassenen wilt gaan schrijven, situeer je verhalen dan op een plek ver weg van Euskadi. In Afrika of Amerika, zoals anderen ook doen.'

Foto Leonie Bos

Heeft u gewacht met schrijven over Baskenland totdat het ETA-tijdperk ten einde kwam?

'Nee. Voor Vaderland heb ik al eerdere pogingen gedaan om over de recente geschiedenis van Baskenland te schrijven. Het is niet zo dat ik eerst niet durfde en nu wel. Hoewel dat natuurlijk ook legitiem zou zijn geweest. Er heerste hier veel angst. In dit land zijn journalisten vermoord. Er zijn schrijvers geweest, docenten, journalisten, die niet over straat konden zonder lijfwacht. Anderen waren gedwongen weg te gaan.'

Maar u was niet bang dat u iets zou overkomen?

'Ik leefde in Duitsland, ook toen al. Dus ja, een beetje beschermd was ik wel, door de afstand.'

U heeft vaak gezegd dat u uit bent op de 'literaire nederlaag' van de ETA. Wat bedoelt u daarmee?

'Het betekent simpelweg dat ETA-strijders in de toekomst niet worden gezien als helden, niet als goedaardige types, maar als wat ze waren: een bende moordenaars, mensen die veel leed hebben veroorzaakt en veel pijn. En niet alleen bij mensen die politiek actief waren of ondernemers. De ETA heeft ook 23 kinderen vermoord. Door dat te vertellen komt de ETA er erg slecht vanaf. Er zijn ook schrijvers die zich inleven in een ETA-strijder, in zijn mentale labyrinten, in zijn opofferingen voor zijn volk. Ik vind dat deze versies van de geschiedenis moeten worden tegengesproken. Dat noem ik de literaire nederlaag: als iemand getuigenissen weet te schrijven die toekomstige generaties geloofwaardiger vinden dan die waarin de goedheid van de ETA wordt benadrukt.

'Dat is een strijd die nu wordt gevoerd. Daarom is Vaderland voor deze mensen, die graag willen dat er een ander verhaal wordt doorverteld, heel ongemakkelijk.'

De ETA-strijder in het boek is niet erg intelligent en valt vooral op door zijn brute kracht.

'Ik begrijp wel dat in het verhaal dat ik vertel de personages met wie nationalistisch-links zich identificeert er niet erg goed op staan. Zij hadden liever gehad dat ze knapper, ontwikkelder, of moediger waren.'

Waarom heeft u ervoor gekozen uw ETA-strijder zo af te schilderen? Ook op de universiteiten was veel steun voor ETA.

Fel: 'Omdat dat me compleet onwaar had geleken! Dat weet toch iedereen. Het is de bruut, de impulsieveling, de onderontwikkelde die naar de wapens grijpt. Niemand gelooft toch dat iemand zich aansluit bij een gewapende organisatie nadat hij vijf cursussen in de filosofie en in nadenken heeft gevolgd? Er gaan vooral jongens bij die een paar jaar hebben geoefend in de steden, met bussen verbranden en molotovcocktails gooien, wier hersenen compleet gekoloniseerd zijn door dogma's en leuzen, niet met eigen inzichten, nadat ze zich een veronderstelde vijand hebben ingebeeld, en hun menselijkheid niet zien.

'En ja, intelligente personen zitten er ook tussen, die sturen de dommeriken vooruit. In elk leger ter wereld wordt de domme het veld in gestuurd, en de generaal zit te eten, te drinken en bevelen uit te delen.'

Klasgenoten van u sloten zich aan bij de terreurgroep. U heeft gezegd: het was mogelijk geweest dat ik ook bij de ETA was geëindigd.

'Natuurlijk. Net als ieder ander. Ja! Ik ben ook een jongen van 14 geweest. Ik heb gezien hoe jongens die naar dezelfde school gingen auto's in de fik staken. En ik vroeg me af: waarom doen zij dat wel en ik niet? Wat is er gebeurd in hun hersenen dat niet in de mijne is gebeurd?

'En dat is waar Albert Camus om de hoek komt kijken. Camus, die ook een jongen was van eenvoudige komaf, wist in de eerste plaats de mens te zien, voorbij dogma's en politiek fanatisme. Eerst de mens, dan de ideeën. Als ik me wreed gedraag, ben ik moreel afkeurenswaardig, ook al heb ik bepaalde ideeën. En dat is het tegendeel van wat de terroristen doen.

'Een boek heeft mijn leven veranderd: De mens in opstand (L'homme revolté). Dat boek reikte me morele maatstaven aan die me nog altijd van pas komen. En die elke totalitaire neiging afremde.

'Albert Camus zegt in L'homme revolté dat een mens in opstand altijd weet hoe hij nee moet zeggen. Net zoals die jongens in opstand dat deden. Nee zeggen. Kapot maken. Vernietigen. Niet het politiek correcte accepteren, de macht accepteren. Maar Camus voegt daaraan toe: de mens in opstand is hij die weet hoe hij nee moet zeggen om vervolgens ja te zeggen. Je moet eindigen met een daad die goed is voor de anderen.'

Vaderland gaat over twee families die elkaar langzaam maar zeker naderen. Denkt u dat dit boek heeft geholpen om, hier en daar, een verbroken contact te herstellen?

'Ik sluit het niet uit. Er zijn mensen geweest... je moet weten, we zijn niet erg spraakzaam in Baskenland. Hier zeggen we ongeveer de helft en dan begrijpen we alles al. Maar er zijn personen geweest die me bedankten en die zeiden dat ze zich hadden vergist. En daarmee weet ik alles al. Ik weet dat mijn boek hen de ogen heeft geopend.

'Dat is voor een schrijver het allerhoogste. We noemen het een succes als een boek veel wordt verkocht, als een schrijver op tv komt, maar dat lijkt mij niet relevant. Als een boek betekenisvol is geweest voor een lezer, is dat het hoogste wat er is. Het betekent dat het is gelukt om diep door te dringen in het bewustzijn van de ander. Nog beter als het niet bij één, maar bij honderd mensen gebeurt. Of bij tweeduizend. Meer is er niet. Wat we succes noemen, is een dagje zon.'


Recensie: Vele, maar niet alle draden zijn goed geweven in deze roman

Bestseller Vaderland biedt een geschakeerde visie op de Baskische samenleving tijdens de ETA-terreur. Lees hier de recensie van Vaderland ***

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.