'Laat kleuters naar Mozart luisteren en ze vinden het fantastisch'

Interview met componist Max Richter

Componist Max Richter heeft weinig op met de heilige sfeer die klassieke muziek vaak omgeeft. Muziek is om te gebruiken; als slaapmiddel bijvoorbeeld, of als basis voor ballet. Aan de Volkskrant legt hij uit hoe hij de dans verklankt.

Beeld Ivo van der Bent

Het decor is een stationshal, de ideale setting voor een dansverhaal over reizen. Toen Paul Lightfoot en Sol León, de huischoreografen van het Nederlands Dans Theater (NDT), componist Max Richter (50) benaderden voor een compositie, gaven ze hem alle ruimte om dat thema reizen naar eigen inzicht in te vullen. Het voorstel viel in vruchtbare aarde. De Duits-Britse componist, die wereldwijd succes heeft met werk dat gracieus balanceert tussen pop en klassiek, speelde al jaren met het idee voor een stuk met een vaste melodische vorm, 'een constante muzikale frase, waarvan de omgeving voortdurend verandert'. Misschien een beetje zoals het uitzicht uit een treinraam.

En inderdaad, bij het horen van Richters stuk Exiles, dat gisteren zijn wereldpremière beleefde als muziek bij de NDT-choreografie Singulière Odyssée, dringt zich de associatie met treinen op. Met dank aan het decor, natuurlijk, maar ook dankzij die altijd aanwezige pulse in het stuk. De onderliggende cyclische pianomelodie zou heel goed die vertrouwd stuwende cadans kunnen zijn, de trage gestapelde strijkersmotieven een langzaam verglijdend landschap.

Is Exiles daarmee uw muzikale verbeelding van een treinreis?

'Dat is misschien te letterlijk. Zie het eerder als metafoor voor reizen. Niet alleen de fysieke verplaatsing van A naar B, maar ook reizen in je gedachten, in de tijd, het opdoen van ervaring. Het beeld dat ik bij het componeren voor ogen had, was een gevaarte dat vanuit de verte gestaag nadert. Naarmate het dichterbij komt, wordt het groter, wint het aan vorm en volume en kun je steeds meer details onderscheiden.'

Beeldend is het woord dat vaak wordt gebruikt om Richters muziek te beschrijven. Hij is een van de populairste en invloedrijkste hedendaagse componisten en schreef talloze soundtracks voor films en tv, onder meer voor de animatiedocumentaire Waltz with Bashir en recentelijk een aflevering van de internationale Endemolserie Black Mirror. Zijn muziek leunt soms tegen het minimalisme van Philip Glass, heeft een romantisch emotionele zeggingskracht en de toegankelijkheid van pop. Als kind van de jaren zeventig en klassiek geschoold aan de Londense Royal Academy is hij net zozeer gevormd door Bach en punk als door elektronische muziek.

Bij concerten heeft hij zowel een vleugel als een laptop tot zijn beschikking en hij verafschuwt de heilige status waarmee veel liefhebbers van klassieke muziek hun lievelingen plaatsen boven al het andere dat geluid maakt. Een eigentijdse herinterpretatie van een afgedragen oudje als Vivaldi's Vier Jaargetijden? Toen Richter zijn project aankondigde, werden heel wat wenkbrauwen gefronst. Maar Recomposed by Max Richter: Vivaldi - The Four Seasons oogstte in 2012 alom enthousiasme en hij won er zelfs de Duitse ECHO Klassik Award mee.

Richter kent zijn klassiekers en schroomt niet die te remixen. De componist had al ervaring met componeren voor moderne dans. Eerder maakte hij voor choreograaf Wayne McGregor van het Londense Royal Ballet de muziek voor Infra (2010) en Three Worlds: Music from Woolf Works (2015). Blijkbaar hebben Richters composities sowieso een dansante kwaliteit: dansgezelschappen van over de hele wereld, ook het NDT, gebruikten al bestaand werk van de componist.

Tekst gaat verder onder de video.

Een Bolero van verdriet

Paul Lightfoot, artistiek directeur van het Nederlands Dans Theater, noemt Richters compositie Exiles een 'Bolero van verdriet'. Net zo expansief als Ravels almaar uitdijende meesterwerk, maar dan met die melancholische gloed die Richter zo kenmerkt. Lightfoot: 'Met relatief eenvoudige middelen roept hij een krachtige stroom van emoties op, terwijl de muziek genoeg ruimte laat om je als danser uit te drukken. Dat maakt hem zo geschikt als componist van dansmuziek.'

Waarom voelen dansers zich zo aangetrokken tot uw muziek?

'Ik vermoed omdat dans, net als mijn muziek, een kwestie is van verhalen vertellen. Er zit iets narratiefs in dat niet noodzakelijkerwijs in woorden te vatten is. Dans vertelt zijn verhaal in een taal die ik niet spreek, omdat ik geen danser ben, maar die ik wel begrijp. Een danser hoeft maar een beweging te maken en ik weet instinctief wat het betekent. Als dans en muziek samenkomen, ontstaat een hybride taal die ik, en blijkbaar sommige choreografen met mij, uitermate fascinerend vind.'

U haalt uw inspiratie vaak van buiten het traditionele domein van de serieuze muziek, zoals de ringtones van 24 Postcards in Full Colour of Sleep, een acht uur durend slaaplied. Bent u een conceptueel componist?

'Dat mag je zo stellen. Dat heeft opnieuw te maken met verhalen vertellen. Ik vind dat klassieke muziek te veel is verworden tot een taal die één richting uit werkt. De componist spreekt en zijn publiek dient rechtop te zitten en braaf te luisteren. Componeren moet een kwestie zijn van converseren tussen componist en publiek. Als luisteraar mag je je best op nadrukkelijker verhouden tot wat je hoort. Ik vind het ook geen schande als muziek een uitgesproken functie heeft. Bij Sleep was dat natuurlijk heel duidelijk. (Bij de uitvoering van het stuk in Londen twee jaar geleden konden bezoekers languit gaan liggen op stretchers, red.) Bij het componeren sprak ik uitvoerig met neurobioloog David Eagleman om uit te vinden welke muziek het best werkt om mensen in slaap te krijgen.'

U wordt in één adem genoemd met jonge componisten als Nils Frahm en Peter Broderick, die zich ook buiten het idioom van klassieke muziek begeven. Is het traditionele beeld van de componist aan het kantelen?

'Behoorlijk. Traditionele klassieke muziek heeft haast alleen een sacrale museale functie. Ik ga graag naar musea, maar zo nu en dan wil ik ook naar een galerie waar kunst wordt vertoond die iets zegt over mijn situatie in het nu. Je kunt het de muziek niet kwalijk nemen. Het zijn de liefhebbers die er een hek omheen hebben gezet en zeggen dat je het pas kunt begrijpen als je heel slim bent. Je moet de conventies kennen. Het is eerder een sociaal dan een muzikaal probleem. Terwijl er tot de 19de eeuw altijd cross-overs waren tussen klassieke muziek en volksmuziek, toen de populaire muziek. Laat een groep kleuters naar Mozart luisteren en ze vinden het fantastisch.'

Heeft u daarom Vivaldi's Vier Jaargetijden bewerkt? Om te ontsluiten voor een publiek dat het anders niet zou beluisteren?

'Niet helemaal. Het was eerder een persoonlijk statement dan een missie. Ik werd als kind verliefd op de Vier Jaargetijden. Daarna kreeg ik er een enorme hekel aan omdat het zo ontiegelijk vaak werd gebruikt in reclames. Het verloor zijn kracht, werd muzak. Zie het als een wandeling door een prachtig landschap die je elke dag maakt, waarbij het uitzicht zo vertrouwd is geworden dat je er niet meer op let. Met Recomposed heb ik geprobeerd door dat landschap een alternatieve route uit te stippelen om zo nieuwe vergezichten te bieden.'

In programma Scenic Route is de NDT-choreografie Singulière Odyssée met Max Richters muziek 3/2 en 4/2 te zien in Zuiderstrandtheater, Den Haag. Tournee tot begin april.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.