'Kliederaar' met machtige tekenpoot

Een 'herwaardering'. Niets minder dan dat streeft het Gemeentemuseum Den Haag na: een herwaardering van de wat bezoedelde reputatie van Karel Appel. De kunstenaar die Nederland na de oorlog de culturele kleinburgerlijkheid uit schilderde, met zijn gooi- en smijtwerk. Maar die daardoor ook het clichématige imago kreeg toebedeeld van een aanmodderende kunstkleuter die nooit volwassen is geworden.

Count Basie (1957). Beeld Collectie Gemeentemuseum Den Haag

Ten onrechte dus, wordt nu op de overzichtstentoonstelling van Neerlands bekendste kunstenaar van na 1945 uitgedragen. Zoals Vincent van Gogh niet zo lang geleden door een nieuwe collectieopstelling in het Van Gogh Museum een serieuzer jasje kreeg omgehangen (geen opgewonden standje dat verf vrat, maar een geraffineerde kleurenkenner), zo blijkt ook Appel aan een rehabilitatie toe.

Maar hoe interessant is het te weten dat Appel bedachtzamer was dan verondersteld? Dat hij jaren kon werken aan een bepaald schilderij. En dat daarmee 'bewezen' zou zijn dat hij géén klakkeloos schilderende kunstenaar was?

Mwah. Of Appel nu 'anrotzooide' of niet is op zich niet belangrijk. Wel: of dat anrotzooien bijzondere, onderscheidende kunst heeft opgeleverd. Waardoor ieder vooroordeel wordt gelogenstraft en Appels verdiensten en reputatie zijn gewaarborgd.

Want schilderen kon hij wel.

Zeker, er zitten een paar zwakke broeders in de expositie. Niet elke weg die Appel in zijn lange carrière insloeg was succesvol. En daarbij had de Amsterdamse kapperszoon zo zijn beperkingen. Een silhouet van een mensfiguur schilderen, ik had het 'm afgeraden, net als grote kleurvlakken met woeste bewegingen. Kopvoeters tekenen op hoge leeftijd, ook niet doen. Of collagesculpturen maken van gevonden voorwerpen uit exotische oorden, ronduit zwak. En ja, zo gauw Appel met verf gaat smijten om het smijten alleen, vliegt hij uit de bocht. Op die schilderijen, meestal de grootste, zie je dat hij bluft en de hele voorstelling in elkaar zakt als een vroegtijdige uit de oven gehaalde soufflé.

Dat is het nadeel van zo'n herwaarderingstentoonstelling: het kan ook contraproductief uitpakken. Maar het voordeel is groter. Als je er eens goed voor gaat zitten en de tijd neemt goed naar al dat werk te kijken, dan zie je ook dat Appel een geweldige tekenpoot had, al vanaf de eerste 'kindertekeningen' uit de jaren veertig. En dat die tekenpoot zowel met een krijtje, kwast, paletmes of verftube goed uit de voeten kon.

Vragende kinderen (1947). Beeld Karel Appel Stichting

Subtiel

Appel was een streetwise-kunstenaar: al kliederend en schilderend kreeg hij de techniek en zijn stijl onder de knie. Wat op zich al een kunst is: om die kleuren in de natte olieverf door elkaar te mengen, zonder dat het een zooitje wordt. Appel kon dat. En de beste schilderijen zijn die waarin dat nat-in-nat-schilderen in dienst staat van het beeld dat hij wilde weergeven. De ruige vollemaans-kop van jazz-goeroe Count Basie; de warrige haardos van Stedelijk-directeur Willem Sandberg; naaktportretten van zijn muze Machteld.

Dan merk dat je Appel geïnspireerd was door voorstelling, verf en energie; en dat die energie ongebreideld maar gedoseerd naar een ventiel zocht om zich te ontladen. Appel beheerste zijn barbarentechniek eigenlijk beter dan hij waarschijnlijk zelf doorhad. Het was in ieder geval een stuk subtieler dan menigeen nog steeds denkt, met dat bekende dat-kan-mijn dochtertje-van-drie-ook-vooroordeel. En voor het geval dat u dat ook na deze tentoonstelling hardnekkig blijft denken: geef uw dochtertje een paar kwasten, drie potten verf, een stuk of tien tubes, een paletmes en een opgespannen stuk canvas van vier vierkante meter en laat het haar maar eens bewijzen.

Feitelijk komt het hier op neer: die barbarenstijl van Appel, daar is helemaal niets mis mee.

Karel Appel, Retrospectief. Gemeentemuseum Den Haag. 16/1 t/m 16/5. gemeentemuseum.nl

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.