'Internet is ideaal voor mijn werk, daar zijn geen regels'

Interview Floris Kaayk

Het is een jongetje en hij heet Oscar. Gekweekt uit menselijke cellen, waarna zijn vleselijke onderdeeltjes als lego in elkaar pasten. Geloof je het zelf?

In het lab gekweekte organen worden samengevoegd tot het wezentje Oscar.

Praat even met kunstenaar Floris Kaayk en je begrijpt wat hem eerder dwarszat. Een bescheiden man, op het verlegene af, die de hele tijd zijn teamleden lof toezwaait. Hijzelf, zegt hij, is 'iemand die het liefst achter zijn computer filmpjes zit te maken'. En uitgerekend hij draafde in 2012 in de media op onder een valse naam, bewerend dat hij een techneut was die als eerste mens gevlogen had. Human Birdwings heette het online project dat miljoenen kijkers op YouTube liet geloven dat hij als 'mechanisch ingenieur Jarno Smeets' uiteindelijk klapwiekend opsteeg uit een parkje. Nep, mensen, pure nep. Een onlinecampagne en een animatiefilmpje deden het werk en de wereld, inclusief het belangrijke technologie-platform Wired, trapte er - even - in. Trots maar ook wel hoogst ongemakkelijk zat de ontmaskerde kunstenaar bij DWDD.

'Het ergste vond ik het gesprek met boze journalisten, van onder andere de Humo (Belgisch weekblad, red.) en TV West (regionale zender voor Zuid-Holland, red.), die mij als Jarno Smeets hadden geïnterviewd. Heel vervelend', zegt Floris Kaayk. De Flying Dutchman was een Lying Dutchman, kopte NRC Handelsblad. Maar zijn achterliggende missie, onderzoeken hoe je online een verhaal kunt vertellen, was wel zeer geslaagd.

Ik spreek Kaayk in Den Haag, in ontwerpstudio LUSTlab. Frisse vader van een zoontje, kort baardje. Lege tafel, laptop, koffie. Liever had ik met hem gedwaald tussen de reageerbuizen en kweekschaaltjes in het biochemisch laboratorium uit zijn nieuwste project, The Modular Body. Daarin kweekt een wetenschapper een kunstmatig hart, een long , een nier en zelfs kleine beentjes uit zijn eigen cellen. Maar dat laboratorium is na het filmen weer opgedoekt. The Modular Body is weer een online verhaal van Floris Kaayk en dit keer speelt de kunstenaar niet voor Leonardo da Vinci maar voor God. Of voor dokter Frankenstein.

Voor The Modular Body heeft hij nieuw leven gecreëerd. Nou ja, léven: er zijn uit menselijke cellen lichaamsonderdelen gekweekt die onderling aan elkaar gekoppeld kunnen worden, als modules. In een van de vele korte filmpjes die op de site themodularbody.com staan, zien we hoe een jonge onderzoeker in laboratoriumjas de vlezige onderdeeltjes aan elkaar klikt alsof het lego is. Kijk, het hartje wordt aangesloten op de longen, die meteen beginnen te pompen. Even later kruipt iets dat er uitziet als een gemuteerd en kaalgeplukt piepkuiken met twee krabbelende beentjes over de laboratoriumtafel, 'op zoek naar de beste temperatuur'. En o ja: het ding heeft een naam. Oscar.

Even voor de duidelijkheid: niets is echt. De onderzoeker 'Cornelis Vlasman' is in het echte leven wel een biochemicus maar acteert hier; het laboratorium was een decor waar drie dagen gefilmd is; het spartelende wezentje is een digitale creatie. Nou vooruit; zijn ribbenkastje werd 3D geprint en kun je op je vingers laten balanceren.

Floris Kaayk. Beeld Adriaan van der Ploeg

Geboren

De lancering van een website, hoe spannend kan dat zijn? Met een heel groot projectiescherm, dreigend aanzwellende muziek en een pulserende klok die terugtelde naar nul, voelde het in de gigantische hal van de Elektriciteitsfabriek in Den Haag toch behoorlijk enerverend, afgelopen woensdagavond. Ongeveer 300 bezoekers - kunstenaars, biologen, technici, ethici - zagen Oscar, het modulaire wezen, om 21.15 uur ter wereld komen. Bioloog en filosoof Ellen ter Gast na afloop op de stoep: 'Ik werk graag samen met kunstenaars. Soms weten ze een vraagstuk in één beeld te vangen.' Zie themodularbody.com

Kaayk: 'Ik wilde de discussie over echt of onecht dit keer voor zijn; daar gaat het niet om. Als je een van de filmpjes op YouTube tegenkomt, zou je erin kunnen trappen. Maar ik ben er nu heel open over, als je op de site rondkijkt, krijg je al snel door hoe het in elkaar zit. Het kan me niet meer kwalijk genomen worden dat ik de boel belazer.'

Als het niet de ophef over echt of onecht is, wat drijft Kaayk dan? Dat is nog best ingewikkeld. Kaayk: 'Het maken van nieuw leven is interessant, inclusief de vragen die het oproept. Waarom zou je dat willen - waarschijnlijk om uiteindelijk onsterfelijk te worden. Maar ook: wanneer ís iets leven? Heeft zo'n maaksel als Oscar rechten? Mag je het uiteindelijk weer doden? Ik ga die vragen niet beantwoorden, ik leg ze voor aan anderen. Bijvoorbeeld aan bioloog Ellen ter Gast en ethicus Virgil Rerimassie - die discussiëren in dit project over dit concept. '

'Minstens zo interessant als de ethische kant vind ik de manier waarop wetenschap tegenwoordig aan de man wordt gebracht: als sciencefiction en entertainment tegelijk. Kijk bijvoorbeeld naar die filmpjes van ifuckinglovescience, die zie je vast wel eens op Facebook voorbijkomen. Dan is er een bewering met een wetenschappelijke basis: nu kunnen ze bijvoorbeeld een hart printen. Als je verder kijkt dan blijkt het nog helemaal niet zo ver te zijn, maar intussen is die spectaculaire manier van presenteren wel de norm geworden. Ik spreek wetenschappers die het moeilijk vinden dat ze hun onderzoek nu zo smakelijk moeten brengen, anders krijgen ze niets meer gefinancierd.'

Kaayks project is uitgebreider dan zijn eerdere werk: hij kreeg scenario-advies van journalist Ine Poppe, hij liet muziek componeren door Machinefabriek (de Rotterdamse geluidskunstenaar Rutger Zuydervelt) en liet zich inhoudelijk adviseren door wetenschappers. Om zijn laboratorium in te richten, ging hij kijken bij Thomas Landrain, een van de bekendste bio-hackers van Europa (bio-hackers zijn Do It Yourself-biologen en genenknutselaars). 'Inmiddels is Landrain naar een sterieler lab verhuisd, maar toen zat hij nog in een hok op een industrieterrein in Parijs. We moesten een met planten overwoekerd trapje af en kwamen toen in een smerige ruimte met allemaal van die hackers, aan het rommelen met bacteriën en organisch materiaal, compleet in hun eigen wereld. 'Onder zulke omstandigheden zou je nooit mijn Oscar kunnen ontwikkelen - dat moest dus anders.'

Op de site themodularbody.com kom je het verhaal van Oscar in al zijn facetten tegen. Er zijn die vlezige animaties. Het experiment wordt door de wetenschapper, maar ook door een hippe vlogger uitgelegd. Er is een talkshow opgenomen over de morele aspecten van zo'n wezen, er is een Duits nieuwsitem opgetuigd, er zijn how-to filmpjes waarin het (electronische) brein van Oscar in elkaar wordt gesoldeerd, er zijn blije teken-animaties die uitleggen hoe fijn het zou zijn als je zomaar - klik, plop - een stuk onderdeel van je lichaam zou kunnen vervangen. De kunstenaar heeft de tamtam als het ware zelf al georganiseerd.

De kijker moet zijn weg zoeken door een woud aan fragmenten. Waarom niet 'gewoon' een film? Floris Kaayk: 'Ik probeer een lineair verhaal te vermijden en ook een einde. Aan traditionele sciencefictionfilms stoort me dat het uiteindelijk nooit gaat over die sciencefiction, maar uiteindelijk toch over de relaties tussen de mensen in zo'n lab. Terwijl ze zich wat mij betreft beter op die fictieve wetenschap hadden kunnen richten.' Dan, weer bescheiden: 'Misschien ligt het aan mijn onvermogen om een goed verhaal te schrijven dat ik me op iets anders richt. Maar dan kríjg je ook iets heel anders.'

Floris Kaayk is de zoon van een kunstenaarsechtpaar, Coen en Guusje Kaayk. Wat bén je nou eigenlijk, was de terugkerende vraag van zijn vader, die in 2014 overleed. 'Dan zei ik uiteindelijk toch kunstenaar, om hem tevreden te stellen.' Maar eerst en voor alles is hij een animator, die leven wil blazen in een bedenksel. 'Daarom moest Oscar een naam krijgen en kunnen bewegen - dan krijg je er een emotionele band mee'.

Hij voelt zich met zijn werk vooral thuis op internet. 'Daar hoef ik nergens bij te horen, die wereld is groter en minder afgebakend dan de kunstwereld en ik heb toegang tot alle lagen van de bevolking. Mijn werk kan opgepikt worden door een kunstblogger, een toevallige YouTuber, een technologische website... de moeite om mijn werk te plaatsen maakt het ideaal voor internet. Daar gelden geen regels'.

Prijzenkast

Electronicaonderdelen die zich als dieren gedragen, implantaten die gaan woekeren buiten het lichaam, de eerste vliegende mens...futuristisch is het werk van Floris Kaayk (1982, Tiel). Maar een kijkje in zijn prijzenkast maakt duidelijk dat hij verder aan elke categorie ontglipt.

Kaayk werd bekend met de korte fake-documentaires The Order Electrus en Metalosis Maligna. Zijn duistere animatiefilm The Origin of Creatures, met uit vingers en ogen bestaande wezens die een wereld bouwen en zich voortplanten, was in 2011 de Nederlandse inzending voor de Oscars in de categorie korte animatie. Het project Human Birdwings, waarin Kaayks alter ego Jarno Smeets als eerste mens kon vliegen, ging wereldwijd viral. Het project werd geselecteerd voor het Japan Media Arts Festival.

Hij won de Volkskrant Beeldende Kunstprijs in 2014 en dook vervolgens in 2015 weer heel ergens anders op: met de videoclip Witch Doctor voor de band De Staat. Die won prijzen op het Playgrounds Festival, het Parijse International Music Video festival en het Holland Animation Film Festival.

Het onlineproject The Modular Body, waaraan Floris Kaayk de afgelopen drie jaar werkte, is een co-productie tussen de kunstenaar, journalist Ine Poppe, de webontwikkelaars van LUSTLab, filmproducent seriousFilm en de VPRO.

Floris Kaayk studeerde aan de Academie St. Joost in Breda en aan het Sandberg Instituut in Amsterdam.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.