Beschouwing Billy Wilder

‘In Stalag 17 wordt Hitchcock-achtige suspense gekoppeld aan gulle humor’

De films van een van de grootste Hollywoodregisseurs, Billy Wilder, zijn nu volop te zien. Wat maakt zijn werk zo meesterlijk? Regisseur Tallulah H. Schwab houdt van Stalag 17 vanwege de manier waarop Wilder suspense, oorlogsernst en komedie met elkaar combineert.

William Holden als Sefton in Stalag 17 van Billy Wilder.

‘Billy Wilder zei ooit dat een regisseur niet hoeft te kunnen schrijven, maar wel moet kunnen lezen. Wat hij volgens mij daarmee bedoelde is dat je als filmmaker het script prima aan een ander kunt overlaten, maar dat je wel moet snappen waarom de verschillende verhaalelementen er zijn en hoe ze op elkaar inwerken.

'Klinkt simpel, maar dat is het niet. Zelfs niet bij een auteur als Billy Wilder. Zijn scripts zijn zo perfect geconstrueerd als een Zwitsers uurwerk: alles heeft met alles te maken, geen enkel detail is er voor niets. Wanneer een regisseur dat niet begrijpt, wanneer hij daar als het ware overheen leest, hapert het uurwerk ineens. Geen wonder dat Wilder vaak teleurgesteld raakte in de verfilmingen van zijn scripts, zoals Chris Westendorp in de tweede aflevering van deze serie vertelde, en dat hij daarom uiteindelijk zelf ging regisseren. Ik denk dat andere filmmakers moeite hadden om Wilders specifieke ritme te pakken te krijgen – de vaart die hij achter het verhaal zet, zowel via de dialoog als via het beeld.

Tallulah H. Schwab (44) is filmmaker. Haar bekendste werken zijn de speelfilm Dorsvloer vol confetti, die werd genomineerd voor de Kristallen Beer op het Filmfestival Berlijn en de VPRO-jeugdserie Taart, waarmee ze naast een Gouden Kalf-nominatie haar tweede nominatie voor een Emmy Award kreeg. Momenteel werkt ze aan haar tweede speelfilm en aan een televisieserie voor de NPO.

‘En nog belangrijker: keer op keer wisten ze niet de juiste toon te vinden. Kijk, bij Wilder komen de grappen vrijwel altijd voort uit de tragiek of de spanning, en andersom geldt precies hetzelfde. Het is ontzettend lastig die mix in balans te houden, om niet de nadruk op de spanning of de komische elementen te leggen maar zulke uitersten gelijkwaardig te behandelen. Wilder zelf deed dat feilloos.

‘Dat is dan ook wat ik zo bewonder aan Stalag 17 (1953). Onnavolgbaar, hoe hij hier een soms Hitchcock-achtige suspense koppelt aan gulle humor, en dat dan ook nog eens in een nogal grimmige setting. De film, naar het gelijknamige toneelstuk van Donald Bevan en Edmund Trzcinski, speelt zich af tijdens de Tweede Wereldoorlog, in een Duitse krijgsgevangenenkamp. De Amerikaanse soldaten in barak nummer 17 proberen zich op verschillende manieren te verzetten tegen de Duitsers, maar worden keer op keer tegengewerkt door de verrader die zich in hun midden lijkt te bevinden.

‘De verdenkingen vallen al gauw op ritselaar Sefton (William Holden), die een lucratieve ruilhandel met de Duitsers bedrijft en steeds weer als cynische opportunist uit de hoek komt. Al toen ik de film de eerste keer zag – dat moet een jaar of twintig geleden zijn, toen ik op de filmacademie zat – kon ik me niet voorstellen dat Sefton daadwerkelijk de verrader is. Wanneer een personage de schijn zozeer tegen zich heeft, móét hij wel onschuldig zijn.

‘Maar wie het dan wél is, dat houdt Wilder lange tijd bijzonder slim in het midden. We weten wel al eerder dan de mannen dat de verrader zijn boodschappen aan de nazi’s doorspeelt via een hol schaakstuk, en dat hij als sein de lus uit het snoer van de lamp boven het schaakbord haalt.

‘Vlak nadat de film de identiteit van de collaborateur aan de toeschouwer heeft prijsgegeven, ontdekt Sefton per toeval het codesysteem met de lamp. Een fantastische scène is dat, waarin Sefton in zijn bed ligt terwijl de andere mannen aan het feesten zijn. Opeens ziet hij dat de schaduw van de lamp, op de muur tegenover zijn bed, lager is dan anders. Dat zet hem meteen aan het denken, en dat voel je, zonder dat Wilder er nadruk op legt: geen zooms op de lamp, geen muziek op de soundtrack, alleen maar een effectief totaalshot van Sefton die zich in bed opricht en naar de bungelende lamp kijkt. Op dat moment is de spanning echt om te snijden.

‘Vervolgens word je benieuwd wanneer ook híj de identiteit van de verrader ontdekt. En daarna gaat het om de vraag wat Sefton met die kennis zal doen. Wanneer gaat hij ingrijpen en zijn eigen naam zuiveren? De suspense is in Stalag 17 een drietrapsraket, en daarmee houdt Wilder het tempo ongelooflijk hoog.

‘En het blijft dus niet bij die suspense: Stalag 17 is vaak ook nog eens bijzonder komisch. Zo zijn er de terzijdes van het duo Shapiro (Harvey Lembeck) en Animal (Robert Strauss), een zachtmoedige bullebak die voortdurend in zijn ondergoed rondloopt. Erg grappig is ook het stukje met een man die zijn best doet om de brief over de ‘gevonden’ baby van zijn overduidelijk overspelige vrouw te geloven, nota bene gespeeld door Edmund Trzcinski zelf. Het zijn kleine terzijdes, die afdwalen van de plot en zelfs de hoofdpersonages, maar die de film zoveel rijker maken.

William Holden (Sefton), de lamp en het schaakbord in Stalag 17.

‘Maar de grappen van Wilder en zijn co-scenarist Edwin Blum lopen altijd parallel aan de ernst van de zaak. Dat zie je nergens zo duidelijk als in de scène waarin enkele mannen in hun barak stiekem naar de verzetsradio luisteren, terwijl de rest buiten volleybalt. De elektriciteitskabel van de radio wordt via het volleynet naar het raam van de barak geleid, en het dreigt even helemaal mis te gaan wanneer een surveillerende bewaker tegen die kabel oploopt. Razendsnel leiden de mannen hem af door hem voor hun volley-wedstrijdje uit te nodigen, en ja hoor, hij doet maar al te graag mee. Echt geniaal, vind ik, hoe de situatie dan tegelijkertijd spannend én ontzettend grappig wordt. Hoe die dikke Duitser daar blij staat te klappen en schuddebuiken. En dan geeft hij, om zijn handen vrij te hebben, zijn geweer ook nog eens af aan een van de gevangenen.

‘Wilder wilde met Stalag 17 in de eerste plaats een spannende film maken, geen komedie. Zo zie je maar weer hoe de persoonlijkheid van een kunstenaar, en dus ook diens gevoel voor humor, onvermijdelijk diens werk binnenglipt.

‘En dan zijn die nazipersonages ook nog eens verrassend beschaafd en sympathiek. Dat is toch bijna onvoorstelbaar als je weet dat zijn moeder, grootmoeder en stiefvader omkwamen in Auschwitz? Zeker als je weet wat hij allemaal met eigen ogen gezien heeft. Toen de concentratiekampen bevrijd werden was hij er om het te filmen, om zo het Duitse volk te kunnen tonen wat er echt gebeurd was. Maar bijvoorbeeld commandant Schulz (Sig Ruman), die de boel in de gaten houdt in barak 17, wordt met opmerkelijk veel compassie geportretteerd. Hij wordt door de voice-over geïntroduceerd als de grootst denkbare schweinehund, maar als je hem eenmaal ziet blijkt hij een goedmoedige man die zich op een bijna moederlijke manier over zijn krijgsgevangenen ontfermt. Zo blijft hij de hele film; doordat de voice-over zo op hem afgeeft, verwacht je dat Schulz vroeg of laat zijn ware aard zal tonen, maar dat gebeurt niet.

‘Wilder hield enorm van voice-overs en hij was er dan ook een meester in. Door de verteller, zoals hier, iets anders te laten zeggen dan wat je in beeld ziet, voegt het diepte toe aan het verhaal en werkt het niet louter illustratief. Wilder gebruikte ook vaak een subjectieve verteller waardoor de woorden meer zeggen over de verteller zelf dan over wat de waarheid is. Dat activeert de toeschouwer. We moeten zelf een mening vormen. Door commandant Schulz in Stalag 17 zo tegenstrijdig neer te zetten, suggereert Wilder bovendien dat een mens tegelijk een aardige man en een schweinehund kan zijn. Een lieve vader en een beul tegelijk. Dit is een enorm menselijke kijk op de wereld en een trieste waarheid.

Stalag 17 kent geen echte helden en dus ook geen echte slechteriken. Mensen zijn gewoon mensen bij Wilder: gebrekkige wezens die doen wat de situatie van hen verlangt, en die op een ander moment, op een andere plek, net zo makkelijk een heel andere rol hadden kunnen spelen.

‘Maar er zat voor Wilder wel degelijk een einde aan de inwisselbaarheid van goed en kwaad. Toen Stalag 17 eindelijk in Duitsland uitgebracht kon worden, kwam studio Paramount met het idee om in de nasynchronisatie van de Duitse verrader een Pool te maken. Dat pikte Wilder niet en hij schreef een woedende brief waarin hij de ware relatie tussen het Poolse volk en de nazi’s uitlegde en of waar ze het lef vandaan haalde dit te vragen aan iemand die zijn familie verloren had in Auschwitz. Hij wilde excuses, maar hoorde niks meer van de studio. Wilder pakte zijn biezen en heeft nooit meer een film voor Paramount gemaakt.

In 1960 kwam Stalag 17 alsnog in Duitsland uit. Ongewijzigd. En Wilder, die zijn kijkers altijd bijzonder serieus nam, kreeg gelijk: de film werd een hit, zowel bij de pers als bij het publiek. ‘

Retrospectief

Het retrospectief van Billy Wilder (t/m 5/9) omvat 30 speelfilms en is georganiseerd door Eye inAmsterdam. Drie filmszijn ook te zien inandere filmtheaters.

Deze zomer zijn de films van Hollywoodgrootmeester Billy Wilder volop te zien in Nederland. Wij vroegen acteurs en filmmakers wat het werk van Wilder zo meesterlijk maakt.

De Belgische filmregisseur Vincent Bal over Sunset Blvd

Scenarist Chris Westendorp over The Apartment

Actrice en schrijver Annemarie Oster over Some Like It Hot

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.