'Ik zie achter elke boom een vijand'

'Ik ben geen moralist, ik probeer dingen vooral te begrijpen'

Sociale media? Een uitkomst voor Özcan Akyol, schrijver met een zwartgallig wereldbeeld. 'Als je geen vrienden hebt, moet je toch ergens delen dat je trots bent op je kinderen.'

Özcan Akyol. Beeld Koen Hauser

'Ik lag net nog te slapen', zegt Eus niet al te luid bij het openen van de voordeur van zijn Deventerse appartement, want in de woonkamer doet zijn pasgeboren zoontje Baran een dutje in de box. Onder toeziend oog van een oppas, want Anna, Eus' vriendin en moeder van Baran (9 weken) en Mia (1,5 jaar), legt de laatste hand aan een biografie over Trumps dochter Ivanka, die in januari verschijnt. Eus kust haar gedag, pakt de volle vuilniszak mee, en betaalt onderweg de vuilniscontainer 2,91 euro voor het opeten van de zak, en neemt plaats achter twee tosti's in een café.

Draait je leven nu vooral om hoeveel slaap je kan pakken?

'Ja, het is een kwestie van oppassen dat je niet verzuipt. Ik heb een enorm sterk arbeidsethos, ik wil altijd doorgaan, maar dat kan gewoon niet als je te weinig slaapt.'

Hoe weinig slaap je?
'Het verschilt, maar dit weekend was echt een ramp. Ik was bij het programma De Eretribune van Fox Sports te gast, waarna ik werd gebeld door de recherche dat er doodsbedreigingen waren binnengekomen en dat ik absoluut niet van mijn plek mocht. Er kwamen twee agenten om me bescherming te geven. De recherche ging ook meteen onderzoek doen. Al die tijd moest ik in het Endemol-gebouw blijven, pas om twee uur 's nachts kreeg ik een politie-escorte naar een hotel.'

Heb je die dreigementen aan je tv-programma De Neven van Eus te danken, waarin je door Turkije reisde?
'Tijdens die serie was er wel een piek qua bedreigingen, maar afgelopen weekend had daar niks mee te maken. Denk ik. Als je op veel fronten actief bent, weet je het zelf soms ook niet meer. Soms komen ze na een column over Denk, of over de PVV. Dan komen ze weer uit de extreem-nationalistische hoek, dan weer uit de Turkse. Mijn uitgesproken mening in combinatie met mijn achtergrond werkt denk ik als een rode lap op veel mensen. Ik ben over het algemeen geen pleaser. Ik ben wel vrij genuanceerd, vind ik zelf.'

Hoe ga je met die dreigementen om?
'De rechercheur zei: 'Je vrouw moet ook meteen uit huis met de kinderen.' Dat was schrikken. Voor Anna ook. De doodsbedreigingen die we eerder dit jaar kregen, hadden haar niet zoveel gedaan. Maar, zo zei ze, ze was opeens geen koele kikker meer, waarschijnlijk omdat de kinderen er nu ook bij betrokken werden. Maar ik was zo moe dat ik alleen nog maar naar huis wilde. Dus hebben we met de politie afgesproken dat ze ons daar zouden bewaken. Toen ik thuis was, kon ik eindelijk eventjes slapen, maar twee uur later werd Baran alweer wakker. Dat was eergisteren. En gisteren heb ik weer maar twee uur geslapen. Ik zei tegen Anna: dit kan echt niet, dit wordt mijn dood!'

Je bent wel wat gewend toch?
'Ja. Ik heb een slaapstoornis. Ik heb verhoogde bewustzijnsprikkels waardoor ik heel snel wakker ben. Ik probeer er van alles tegen. Laatst werd me wietolie aangeraden. Ik heb het twee weken geleden geprobeerd en raakte knetterstoned, droge bek en alles. Nu neem ik slaappillen. Toen ik vandaag opstond, heb ik er meteen eentje genomen, daarna heb ik Mia naar de crèche gebracht en een column geschreven. Tegen die tijd begon de slaappil te werken, waardoor ik een dutje kon doen voordat jij kwam.'

Özcan Akyol, meestal Eus genoemd, beleefde eind 2012 zijn doorbraak als schrijver dankzij zijn debuutroman Eus. Begin 2016 volgde zijn roman Turis, die net als zijn eerste boek meteen een bestseller werd. Hij werd een graag geziene gast in talkshows en kreeg een eigen televisieserie, De Neven van Eus, waarin hij op zoek ging naar zijn familie in Turkije. Omdat hij een negatief beeld zou schetsen van het land - hij belichtte onder meer het teruglopende toerisme - ontving hij doodsbedreigingen. Verder stond hij dit jaar behoorlijk in het centrum van de aandacht door zijn columns die hij onder andere voor het Algemeen Dagblad schrijft.

NRC noemde je een 'scherpzinnig commentator van sociale schijnheiligheid'. Je wordt gezien als iemand met een zuiver moreel kompas. Heb je enig idee waaraan je dat te danken hebt? Je beschrijft je vader in je boeken als een agressieve alcoholist, dus je lijkt het niet van huis uit meegekregen te hebben.
'Toch wel, maar op een andere manier. Mijn vader had een cynische kijk op de wereld en was niet van het pamperen. Wij kwamen gewoon niet weg met lulverhalen. Als hij zag dat iets niet deugde, werd dat meteen benoemd. Dat heb ik misschien wel gekopieerd.'

Je hebt een ingebouwde bullshitdetector?
'Ja, en er is veel bullshit. Veel is nep, veel mensen zijn nep. Dat is een overlevingsmechanisme. Als je mee wilt doen, moet je bepaalde mensen te vriend houden en bepaalde meningen verkondigen. Ik hoop nog steeds vanuit geestelijke onafhankelijkheid te opereren.'

Zo ben je niet altijd geweest. Ik begreep dat je je als jong jongetje zo schaamde voor je voetbalschoenen dat toen er een groepsfoto werd genomen, je bewust de bal ervoor plaatste.
'Ja, ik kom uit een enorme schaamtecultuur. Mijn moeder hield in ieder geval erg rekening met wat andere mensen van ons vonden. Ze wilde dat niemand munitie had om te zeggen dat wij als familie niet deugden. Ze had natuurlijk al te maken met mijn vader die totaal geen sociaal-wenselijk gedrag vertoonde. Ik ging lang mee in dat mechanisme en deed alles wat anderen van mij verlangden. Ik kon dat pas van me afzetten toen ik alle banden met mijn ouders had doorgesneden, de emotionele banden. Toen moest ik mezelf opnieuw uitvinden en durfde ik eindelijk meer van mezelf te laten zien, zonder rekening te hoeven houden met wat mijn moeder of vader daarvan zou vinden. Maar ik moet zeggen dat ik op dat moment heel veel niet wist. Ik was wel streetwise, maar ik wist helemaal niks van de wereld en wat de verhoudingen waren. Pas toen ik in het huis van bewaring belandde (tien weken, wegens betrokkenheid bij overvallen, red.) en uit verveling literatuur ging lezen, zag ik hoe andere mensen het doen. Dat je ook losbandig kan zijn, of mateloos.'

Toen ik vroeg of ik ter voorbereiding op dit interview wat vrienden kon bellen, zei je dat je die niet hebt. Heb je daar geen behoefte aan?
'Jawel, maar het lukt me niet een duurzame vriendschap te hebben. De relatie met mijn uitgever Mai Spijkers voelt inmiddels wel echt als vriendschap en ik ga nog altijd om met een jongen die ik van vroeger ken. Maar verder heb ik altijd wel iets aan te merken op mensen. Mijn vader had ook geen vrienden, dus het zal ook wel in het dna-pakket zijn. Mijn vader werd altijd de kroeg uitgezet, altijd verwijderd van bruiloften omdat hij dronken was en mensen ging schofferen, en ik merk dat aan mezelf ook. Ik had laatst een auteursdiner en dan moet ik op een bepaald moment echt ophouden met drinken. Dan ben ik niet het zonnetje in huis.'

Je hebt Anna's vriendinnen al aan het huilen gekregen, vertelde ze.
'Dat klopt ja. Dat is wel opmerkelijk. Maar als ik een gesprek aanga met mensen, ga ik niet over koetjes en kalfjes praten. Dan vraag ik bijvoorbeeld: 'Uit wat voor gezin kom je?', en dan beginnen ze te praten over hun vader en moeder. 'Hoe is je relatie met hen?' Dan zie je al iets gebeuren. 'Met mijn vader is de relatie niet zo goed.' 'Waarom dan niet?' Dat is voor mij een heel normale vraag om te stellen, maar vaak zie ik Anna dan al een beetje kijken van: hou op, want je gaat weer teveel vragen. Dan blijkt er een enorm trauma in zo'n meisje te zitten. En eindigt ze hier in tranen.'

Toch ben je heel sociaal, in de zin dat je goed tussen verschillende werelden kunt navigeren. De ene keer zit je op een verjaardag in een woonwagenkamp, de andere dag ga je op bezoek bij Kamerleden die met je willen sparren.
'Ja. Het is ook een fijne positie niet vastgeketend te zitten aan bepaalde mensen waardoor je ook hun taal moet spreken, maar aan de andere kant kun je nergens voor anker gaan. Je hoort nooit echt ergens bij. Er komt altijd een moment dat ik voel: ik ben toch anders dan deze mensen.'

Anna zei inderdaad dat je veel bevestiging nodig hebt van haar.
'Ja. Als ik een column heb geschreven, vraag ik vaak of zij hem nog even naleest. Dan kom ik als een klein kind zo onzeker bij haar zitten. En als ze dan zegt dat ze de column deze keer niet zo goed vindt, dan ben ik daar echt stuk van. Buikkramp gewoon.'

Is dat ook de reden dat je zo actief bent op sociale media, om bevestiging te krijgen?
'Twitter en Facebook gebruik ik als reclamezuil, maar Instagram vind ik oprecht leuk. Als je geen vrienden hebt, moet je toch met iemand anders delen dat je trots bent op je kinderen. In die zin zijn sociale media een soort surrogaat voor een sociaal leven; zo krijg ik toch af en toe een leuke opmerking over mijn kinderen. De reacties van mensen raken me ook wel. Naar aanleiding van mijn column voor de Varagids zijn er Lieve Eus-livedagen, en daar ontmoet ik zulke aardige mensen. Zij confronteren mij ermee dat mijn cynische, zwartgallige wereldbeeld misschien niet helemaal gestoeld is op de werkelijkheid. Dat er wel degelijk mensen zijn die een goed hart hebben en niet gedreven worden door opportunistische motieven. Ik moet leren niet achter elke boom een vijand te zien.'

Is het lastig een goede vader te zijn als je zelf geen goed voorbeeld hebt gehad?
'Ja, maar ik merk, doordat ik me heb voorgenomen het niet op de manier van mijn ouders te doen, dat ik lankmoediger ben dan ooit. De kinderen hebben nog geen last van de anti-sociale uitspattingen die ik heb als ik mijn ergernis niet kan onderdrukken.'

Dat wordt nog wat als ze naar school gaan en je je tot andere ouders moet gaan verhouden.
'Ik vind de gedachte nu al vreselijk dat ik straks kinderen over de vloer krijg en dan verplicht met die ouders moet omgaan. Dat is echt een horrorbeeld voor mij. Want ik kan dus niets inslikken, geen ergernis onderdrukken. Ik zie nu al vijf weken op rij dat een nieuw kind op de opvang 's ochtends aan het huilen is. Dat heeft er volgens mij mee te maken dat die ouders snel komen en gaan. Ik blijf altijd even zitten, zodat Mia kan landen. Dus ik zat daar vanmorgen en kan het dan niet onderdrukken tegen Mia in het bijzijn van die ouder te zeggen: 'Kijk Mia, Moos is weer aan het huilen. Die huilt eigenlijk elke week, hè? Misschien doen de ouders het niet goed, zou dat het zijn?' Mia zit dan gewoon te brabbelen, 'wawahah', maar ik kan het niet loslaten. Ik zie die leidsters naar mij kijken, zo van: heb je hém weer met zijn commentaar, maar ja, dat is gewoon wie ik ben. Mia gaat nu twee dagen per week naar de crèche en ik kan daar echt niet normaal doen. Ik kan gewoon niet tegen loze praat. Als iemand een dom grapje maakt, ga ik niet uit beleefdheid meelachen, maar dan zeg ik: 'Wat bedoel je?' En als iemand het dan uitlegt, zeg ik dat ik het helemaal niet grappig vind. Dat is nogal awkward. Mensen denken waarschijnlijk dat ik een mafketel ben, maar dat is gewoon mijn eerlijkheid. Want als iets wél leuk is, zeg ik het ook.'

Samen ergens om lachen schijnt ook een sociaal bindmiddel te zijn.
'Ja. Kijk maar naar een programma bij RTL, Boulevard of zo. Die mensen lachen om alles. Alle grapjes zijn stom, alle interactie is nep en toch blijven ze maar lachen. Hoe kunnen mensen zo zijn? Ik kan zo niet zijn. Ik ben geen moralist, ik probeer dingen vooral te begrijpen. Ik vind details die op het oog onbeduidend zijn vaak heel interessant. Neem #MeToo. Het klimaat is nu echt van: we mogen geen compassie hebben met de daders, het gaat alleen om de slachtoffers. Terwijl ik denk: ieder mens is slachtoffer en dader ineen. Die daders hebben ook hun verhaal, ze zijn zo geworden om een reden.'

Geldt dat ook voor je vader?
'Mijn vader was op zijn 4de al een irritant kutkind, dus kun je niet zeggen dat het door zijn trauma's komt of door wat hij heeft meegemaakt.'

Dan zat het blijkbaar in zijn dna. Dan kun je het hem al helemaal niet kwalijk nemen.
'Ja, dan kun je altijd wel alles vergeven. Ik kies ervoor om te zeggen: oké, hij is zo, ik wil er niks mee te maken hebben. Maar ik moet eerlijk zeggen: ik kan moeilijk vergeven. Klaar is klaar, er bestaan bij mij geen tweede kansen.'

Hij is nu oud, ziek en vraagt je moeder, met wie je nog wel contact hebt, in welk huis je woont, hij koopt schoentjes voor je dochter. Maakt dat je niet milder?
'Nee, totaal niet, het is gewoon manipulatie. Hij heeft dat eerder ook bij mijn broer gedaan. Op het moment dat hij een kind kreeg, heeft mijn vader die relatie hersteld. Daarna werd hij weer een monster. Dus het is een trucje, daar trap ik niet in. Ik gun hem ook niet dat hij kan zeggen dat hij gewonnen heeft, want het is goedgekomen. Zo erg haat ik hem.'

Voel je wel liefde voor je moeder?
'Waardering. Ik uit dat ook, maar zij reageert daar niet op. Ze is onmachtig in het uiten van haar emoties op een manier waardoor mensen echt van je gaan houden. Het breekt ook wel een beetje mijn hart als mijn moeder weggaat en Mia roept meteen: 'Doei!' En als ze blijft hangen: 'Nee, nee, ga weg.' Maar dat vind ik ook weer tekenend, want mijn moeder is niet in staat zich echt geliefd te maken. Terwijl zij alles doet voor dat kind.'

Bespeur je bij je moeder iets van trots?
'Nee, ze benadert mij altijd met een soort achterdocht, omdat ze waarschijnlijk denkt dat ik een kloon van haar man ben. Als er een dekentje op de bank ligt, is het meteen: o, hebben jullie ruzie? Toen ik verkering met Anna kreeg, was niet de eerste vraag: leuk, wie is het?, maar: hoe lang blijft deze dan? Mijn vriendin vertrouwt me meer met andere vrouwen dan mijn eigen moeder.'

Cv Özcan Akyol 

7 april 1984 Geboren in Deventer.
1996-2000 Mavo.
2003-2007 Mbo-opleiding filiaalhouder /ondernemer.
2007-2011 Hbo-opleiding journalistiek aan Hogeschool Windesheim in Zwolle.
2011 - 2013 Studeert Nederlandse taal en cultuur aan de VU(niet afgemaakt).
2012 Debuutroman Eus.
2014 Bundel Hé scheids, jij hebt thuis zekers niks te vertellen? en kinderboek Wij vieren geen feest.
2016 Roman Turis.
2017 tv-serie De neven van Eus.
Akyol is columnist bij de Varagids, Nieuwe Revu, Helden, zeven regionale dagbladen, AD. Hij schuift geregeld aan bij De Wereld Draait Door, Fox Sports en Studio Voetbal. Hij woont samen met Anna van den Breemer, journalist bij de Volkskrant. Ze hebben een dochter en een zoon.

Denk je dat je drive zal verminderen op het moment dat je vader komt te overlijden?
'Ik geloof wel dat de kiem is gelegd door mijn vader, maar ik geloof niet dat ik de dingen nu nog steeds doe om revanche op hem te nemen. Onze relatie, of eigenlijk het gebrek eraan, heeft me ook veel gebracht. Je moet toch een bepaalde afwijking hebben om in dit tempo te werken. Wat voor jongen was ik geweest als ik nergens voor had hoeven vechten? Zo kijk ik ook naar mijn kinderen. Ik kan ze niks weigeren, ik geef ze alles, maar ondertussen maak ik me wel zorgen over wat voor kinderen ik daarmee aan het creëren ben.

'Voor het eerst in mijn leven ben ik onderdeel van een clubje, namelijk namelijk mijn eigen gezin. Dat voelt zo goed, dat ik het wil beschermen. Ik ben zelf allesbehalve beschermd opgevoed. Ik ben blootgesteld aan allerlei ziekelijke uitspattingen van mijn vader, geestelijke terreur en tal van materiële tekortkomingen. Ik denk dat mijn neiging tot het beschermen van mijn gezin daar een gevolg van is. Ik wil niet dat mijn gezin onrecht wordt aangedaan, dus kijk ik heel streng mee met wat hen allemaal overkomt. En dat is heel erg wat mijn vader níet deed, opkomen voor zijn gezin.

'Het is bijna ziekelijk. Vanochtend toen ik Mia naar de crèche bracht, deelde de leidster rozijnen uit. Ik ben erg van de cijfertjes en zag dat een ander kindje twee rozijntjes meer kreeg. Toen die leidster niet keek, heb ik een rozijntje bij dat kindje weggepakt en het aan Mia gegeven. Want die heeft gewoon recht op evenveel rozijnen. Het is een kindje van 1, maar dat maakt niet uit. Misschien sla ik daarin door. Maar ja, dat is natuurlijk omdat het niet echt op een lekkere manier geprogrammeerd is bij mij.'

'Als ze dan zegt dat ze de column deze keer niet zo goed vindt, dan ben ik daar echt stuk van.' Beeld Koen Hauser.

Als je als kind huilend in bed lag door iets wat je vader had gedaan, troostte je je met het voornemen: ik zal ooit wraak nemen op die boerenkaffer. Zijn dat je boeken geworden? Zijn die je wraak?
'Door wat ik nu doe, door hem volkomen te negeren. Hij was de koning van ons gezin, wij dansten naar zijn pijpen, hij had het geld, hij had de macht. Dat is voorbij. Nu negeer ik hem compleet, maar achter de schermen maak ik hem met de grond gelijk, dat krijgt hij via via wel mee. Dat is de beste wraakmethode voor hem.'

Dit is een aangepaste versie; als gevolg van een misverstand tussen de auteur en de eindredactie was een niet correct weergegeven passage uit het interview per abuis in de tekst blijven staan.


Twaalf interviews om 2017 mee af te sluiten

Twaalf interviews om 2017 mee af te sluitenThierry Baudet leest al jaren geen kranten meer. Lose Yourself van Eminem is het lijflied van Anniko van Santen (Opsporing Verzocht). En Neelie Kroes snijdt dikke boeken doormidden, omdat dat makkelijker leest. Met twaalf personen die hun stempel op het jaar hebben gedrukt blikken we terug op 2017, én kijken we vooruit.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.