'Ik kan me niet herinneren dat ik mezelf een zes gaf'

Interview Ola Mafaalani

Na 8 jaar neemt Ola Mafaalani met de voorstelling All Inclusive afscheid van het Noord Nederlands Toneel. Als artistiek leider deinsde ze niet terug voor grote thema's, vernieuwende vormen en keihard werken.

Ola Mafaalani: 'Ik ben iemand van ja of nee, van aan of uit, er is geen tussenweg.' Beeld Ivo van der Bent

Theatermaker Ola Mafaalani (48) verraste vorig jaar vriend en vijand door tijdens de opening van het Nederlandse Theaterfestival, waarin ze de jaarlijkse rede 'De Staat van het Theater' zou uitspreken, ineens een groep vluchtelingen het podium te geven. Eén voor één kwamen ze aanzetten - soms na ontelbare omzwervingen nog maar net in Nederland aangekomen, soms nog met de paniek in de ogen. Mannen alleen, vrouwen met kinderen, hele gezinnen, oude mensen. Binnen een kwartier stond het podium vol met trots en ontreddering. Mafaalani wenste het die middag niet over de Staat van het Theater te hebben, maar over de stand van zaken in het land.

'Ik wilde in die schouwburg niet een of andere intellectuele toespraak houden over kunstbeleid of zo. Geen keurig achter mijn laptop voorbereide speech, nee, dat kon ik niet. Er was iets belangrijkers tussen gekomen: de vluchtelingenstroom was voorpaginanieuws geworden. Daarom ben ik naar het AZC gegaan om daar met de asielzoekers koffie te gaan drinken en met ze te praten. Ik moest trouw aan mezelf blijven.'

Na afloop was er zowel bewondering als hoon voor deze eigenzinnige actie. Er zaten mensen in de zaal te huilen, maar er klonken ook kritische geluiden: Mafaalani exploiteert het leed, ze gebruikt die mensen, het is effectbejag.

Ruim een jaar later is ze opnieuw bezig met de vraag: wat te doen met de enorme stroom vluchtelingen, hoe om te gaan met migratie? Het is het hoofdthema van de voorstelling All Inclusive waarmee ze afscheid neemt van het Noord Nederlands Toneel (NNT), het Groningse gezelschap waarvan ze acht jaar artistiek leider was.

Met een groep NNT-getrouwen, onder wie acteurs Malou Gorter, Bram van der Heijden en Peter Vandemeulebroecke, schrijver/acteur/regisseur Ko van den Bosch, muzikant Eef van Breem en ontwerper André Joosten wordt All Inclusive allesbehalve een reguliere voorstelling. Het NNT belooft poëzie, vuurwerk en 'kneiterhard rechts-radicaal cabaret'.

Mafaalani: 'Toen wij lang geleden op het idee kwamen om iets met het onderwerp vluchtelingen te doen, was het nog geen voorpaginanieuws. Wij zijn als het ware door de wereld en de ellende ingehaald. Daarom is ons uitgangspunt nu: oké, dit is er aan de hand, maar wat kunnen wij theatermakers daaraan doen? Wij zijn op zoek gegaan naar oplossingen en diepgang, want in de maatschappelijke discussie missen wij vooral toekomstvisie, out of the box-denken.'

Reprisemaand december

Een trip down memory lane met echte NNT-klassiekers'. Zo wordt de reeks reprises van succesvoorstellingen van Mafaalani aangekondigd. Van 5 tot en met 9 december wordt een afscheidsweek georganiseerd met voorstellingen als Fellini, Medea en Low Yo Yo Stuff (met Frank Lammer in een hallucinerende trip door het leven en de wereld van Captain Beefheart).

Alle medewerkers aan All Inclusive kregen een eigen taak. Mafaalani en Malou Gorter zijn op zoek gegaan naar wat de toekomst mogelijk brengt. Gorter ging op bezoek bij kinderen en kwam erachter dat die geen enkel probleem hebben met migratie. Mafaalani: 'Kinderen kennen die tweedeling niet, dat hoort niet bij hun denken. Zelf ben ik mijn broer gaan interviewen, hij is in Duitsland een vooraanstaand socioloog, gespecialiseerd in het onderwerp migratie. Ook hier ben ik allerlei sociologische onderzoeken nader gaan beschouwen. Hoe ziet Nederland er in 2060 uit, dat wilde ik weten.'

Volgens Mafaalani gaan sociologen ervan uit dat als de migratie nu zou stoppen en er niet 1,7 miljoen migranten bijkomen, onze gezondheidszorg in elkaar stort. Simpelweg omdat wij te weinig kinderen krijgen en anderen de aanwas van ons moeten overnemen. 'Migratie is voor onze economische vooruitgang en voor de grondvesten van onze normen en waarden strikt noodzakelijk. Dat vind ik dus interessant, dat je migratie niet alleen als probleem ziet maar ook als behoud van onze toekomst.'

Het klinkt allemaal vrij zwaar en serieus, maar Ola Mafaalani is er de vrouw niet naar alleen maar zwaar en serieus theater te maken. Integendeel: ze is de koningin van de theatrale fantasie. Mafaalani, afkomstig uit Syrië, vanaf haar 2e jaar opgegroeid in Duitsland en sinds 1992 werkzaam in Nederland, debuteerde in 1995 met de voorstelling Harige Machines in het Grand Theatre in Groningen. Vanaf 2002 was zij enkele jaren vast huisregisseur van Toneelgroep Amsterdam waar ze producties maakte als De hemel boven Berlijn, De Koopman van Venetië en Romeo en Julia (met Pierre Bokma als Romeo).

In haar voorstellingen figureren clowns, trapezewerkers en politici, bakt Medea pannenkoeken voor haar kinderen, danst Romeo de tango met een Braziliaanse Julia en laat ze een verknipte homoseksueel losgaan in een operateske travestie-act. Fellini, Dante, Dostojevski, Shakespeare, Wim Wenders, alles is inspiratiebron voor haar voorstellingen

Ook een kenmerk van Mafaalani: haar theater beperkt zich niet tot het repetitielokaal. Ze trekt erop uit om in de buitenwereld ideeën op te doen: ter voorbereiding op Hamlet verbleef ze een week in een psychiatrische inrichting. Toen ze Medea regisseerde ging ze te rade bij psychologen en nabestaanden van een vrouw die haar kinderen doodde. Voor Borgen sprak ze met vrouwelijke ministers: hoe doen die dat, die combinatie van werk en gezin, hebben zij nog wel tijd om boodschappen te doen? Dat wilde ze graag weten.

Borgen, dat was Ola's masterpiece, afgelopen seizoen. De Deense tv-serie als marathonvoorstelling van tien uur in het theater gebracht. Ze schreef er theatergeschiedenis mee: de hele tournee was uitverkocht en de voorstelling werd geselecteerd voor zowel het Nederlandse als het Vlaamse Theaterfestival.

Komt er publiek op af, zit dat te wachten op een marathonvoorstelling van tien uur? - dat was de gok die ze met Borgen nam. Tegen haar marketingafdeling zei ze: zorg ervoor dat het publiek niet denkt: O mijn god, tien uur theater?, dat trekken we niet. Maar wel: Ah, tien uur theater, wat spannend!

Mafaalani: 'Dat hele project heeft me tien jaar van mijn leven gekost. Angsten, onzekerheden, maar tegelijk was ik ervan overtuigd dat het zou lukken. De helft van de planeet is verslaafd aan tv-series van tien, twaalf uur en het werd tijd dat wij als theatermakers daar ook eens iets mee zouden doen. Het is een slopend jaar geweest, iedereen was na afloop kapot. Vooraf heb ik tegen de spelers en technici gezegd: weet waar je aan begint, weet wat je je privéleven aandoet, vanaf nu heb je geen tijd meer voor de tandarts of iets leuks met je gezin. Ik kan jullie lasten er niet bij hebben, ik moet nu mezelf dragen. Daar heeft iedereen zich aan gehouden. We zijn nooit in een grote crisis beland, iedereen was gefocust: wij moesten en zouden de Mount Everest beklimmen.'

Het Noord Nederlands Toneel speelt het 10 uur lange Borgen. Beeld Reyer Boxem

Acht jaar lang heeft Mafaalani in Groningen gewoond en gewerkt, met man Ko van den Bosch (na 25 jaar zijn ze vorig jaar uit elkaar gegaan) en zoon Sammie. Ze heeft het theater naar de stad, en de stad naar het theater gebracht. Bij premières stond ze bij de ingang van de schouwburg om het publiek welkom te heten. In De Machinefabriek, het eigen theater van het NNT, scheurde ze kaartjes.

Op de vraag of er in die acht jaar ook dingen niet zijn gelukt, reageert ze een tikkeltje beduusd. 'Oh, eh, dan zal ik heel ver terug moeten in mijn geheugen. In alle bescheidenheid is die vraag lastig voor mij. Wij scoren echt op alle fronten goed: in publieksaantallen, in hoeveelheid voorstellingen, in de spreiding daarvan. Bij Borgen hebben wij 50 procent nieuwe toeschouwers bereikt, mensen die daarvoor nooit naar theater gingen. En in Groningen zelf trokken we 30 procent nieuw publiek. Als je met je team zo hard hebt gewerkt, mag je gerust tegen jezelf zeggen dat het is gelukt. Ik heb mezelf niet altijd een tien gegeven, maar ik kan me niet herinneren dat ik mezelf een zes gaf.'

Ola Mafaalani is op dit moment in gesprek over een gastregie in het buitenland, ze wil niet zeggen hoe of waar. Tot 16 juli 2018 wil ze hoe dan ook geen ander gezelschap leiden, daarna hopelijk weer wel. 'Dat is de dag waarop Sammie 18 wordt. Het grootste offer van de afgelopen jaren was dat ik zo weinig thuis was. Het werk heeft me volkomen opgeslokt, ik ben iemand van ja of nee, van aan of uit, er is geen tussenweg. Ko en ik werkten altijd samen, we kwamen vaak heel laat thuis. Leg dat maar eens uit aan een kind. Het resultaat is dat ik me niet meer kan herinneren wanneer ik voor het laatst rustig boodschappen heb kunnen doen. Dat moet nu maar eens veranderen, vond ik, en daarom zie ik niet op tegen mijn vertrek en de leegte. Zo heb ik het gewild.'

Maar eerst dus nog het rechtsradicaal cabaret van All Inclusive. Mafaalani: 'Ja, die term heeft Ko bedacht om te triggeren. De reflex bij weer een voorstelling over vluchtelingen is dat mensen misschien denken: aha, daar gaan we weer met de goede bedoelingen van de linkse kerk. Of: O mijn god, moet ik nu weer aanhoren wat al die zielige mensen hebben meegemaakt? Dat soort associaties willen we tegengaan door ook rechts cabaret te brengen, maar dan op NNT-wijze. Zo'n radicaal personage komt ook echt in de voorstelling voor, iemand die gewoon zegt dat alle vreemdelingen weg moeten wezen en dat niemand meer door de poort mag.'

Dat Mafaalani zelf uit Syrië afkomstig is, is niet de reden van haar grote betrokkenheid bij dit onderwerp. 'Ik kan er niet omheen dat mijn beide ouders uit Syrië komen, en dat ik weet hoe sommige steden en pleinen er nu uitzien, namelijk verwoest. Maar ik voel met net zo betrokken bij de vluchtelingen uit Eritrea als bij die uit Syrië. Toen de oorlog in Joegoslavië losbarstte, had ik iedere dag contact met vluchtelingen, ik regisseerde Brechts anti-oorlogsstuk Moeder Courage. Als ik de asielzoekers van nu in de ogen kijk - die verlamming, dat gebrek aan vitaliteit - denk ik alleen maar: o my god, wat heb jij allemaal meegemaakt? Dat is de bron waaruit ik put.'

Credits: All Inclusive gaat zondag 9/10 in Groningen in première; daarna tournee t/m 30/11.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.