'Ik erken dat aantal zaken anders had gekund'

'Het kabinet praat vrijdag over het rapport-Van Kemenade. Ik verwacht dat het kabinet ruiterlijk erkent en inziet, met de wetenschap van nu, dat een aantal zaken anders had gekund....

'Zo'n ruiterlijke erkenning zal mijns inziens in voldoende mate tegemoetkomen aan de gevoelens en de opvattingen van degenen die het betreft', aldus premier Kok woensdag na zijn rede tot een holocaust-congres dat werd gehouden in Stockholm. - De ruiterlijke erkenning is het excuus?

'Ruiterlijk erkennen dat zaken anders hadden gekund. Ook door een gebaar te maken. Dat is waar het om gaat.' - De premier van Zweden heeft vandaag wél uitgebreide excuses gemaakt. Het spijt ons, zei hij.

'Ja, ik zou dan toch eerder nog zeggen: het is te betreuren, dan: het spijt ons. Want Zweden heeft ook wel iets om spijt over te hebben. Als je ziet wat onder die neutrale vlag van Zweden gebeurd is, dan zijn bij een vergelijking wel wat kanttekeningen te maken. De kwestie is niet: heeft de toenmalige overheid ernstige fouten gemaakt ten opzichte van mensen die recht hadden op een andere behandeling. Iedereen heeft zijn best gedaan, zijn uiterste inspanning geleverd om het land weer op te bouwen en een toekomst te geven.

'Maar terugkijkend naar toen had een aantal zaken materieel beter of minder kil, misschien minder bureaucratisch gekund. Dat is iets wat met terugwerkende kracht kan worden betreurd. En waar je conclusies aan verbindt van een geste die nimmer dat leed wegneemt. Dat spreekt vanzelf. Dat maakt het niet ongedaan. Je kunt niet met geld ongedaan maken wat gevoelsmatig onherstelbaar is. Maar je kunt wel door een gebaar, moreel en financieel, als het ware die ruiterlijke erkenning vanuit de regering en de samenleving tot uitdrukking brengen.' - Kunt u begrijpen waarom teruggekeerde joden zo'n kille ontvangst kregen?

'Nou, het is niet zo dat Nederland een land van kilte was. U moet beseffen dat Nederland op zijn achterwerk lag. Het moest letterlijk en figuurlijk worden opgebouwd. En in de hoofden en gedachten van mensen die alles hadden meegemaakt, was heel veel treurnis en solidariteit met het ondraaglijke leed dat was toegebracht aan mensen die het niet hebben overleefd. De mensen die terugkwamen hadden veel meer moeite om hun weg te vinden dan menigeen dacht of misschien wel kon denken. De handen gingen uit de mouwen, Nederland herrijst.

'Ik denk dat je van alles kunt begrijpen, maar dat neemt niet weg dat er terugkijkend naar toen toch wel een aantal dingen rechtgezet kan worden. Maar een gebaar heeft altijd iets arbitrairs. Het feit dat het wordt gedaan is van cruciaal belang, maar hoe het zijn materiële invulling krijgt, is altijd arbitrair, zeker als het om aspecten gaat die niet te berekenen zijn. Ik ken mensen van joodse origine die het gênant vinden dat er nu over geld wordt gepraat. Er zijn er natuurlijk ook die wel geld willen en dat niet genoeg vinden. ' - We zijn in 2000 beland. Indiëgangers eisen excuses van Japan, de joodse gemeenschap van de Nederlandse regering. Houdt het nooit op?

'Het boek van de geschiedenis gaat nooit dicht. Dat geldt voor ons collectief en meer in het bijzonder voor mensen die bij het gebeuren betrokken zijn geweest. Het mag ook nooit dichtgaan. In de laatste jaren zie je een herleving van de wens om meer te weten. Daar komt ook de vraag uit voort: wat worden daar voor materiële gevolgen aan verbonden. ' - Voelt u zich als premier van Nederland nu wel of niet verantwoordelijk voor iets wat vijftig jaar geleden gebeurd is?

'Je moet goed onderscheid maken als je terugkijkt. Is er in formeel-politieke zin iets te verwijten? En wat is het morele oordeel? Veel onderzoeken laten dingen zien die beter hadden gekund. Een kabinet in een veel latere tijd vindt, terugkijkend naar toen, dat het daarbij betrokken moet blijven. Maar je moet niet te snel met terugwerkende kracht een verwijt gaan maken. Je weet niet hoe je het zelf had gedaan. Daar moeten we een beetje voorzichtig mee zijn.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.