'Ik dacht destijds dat ik overal mee kon wegkomen, het was jeugdige overmoed'

Filmmaker Tim Oliehoek maakt geen 'tieten-schieten-helikopterfilms' meer

Filmmaker Tim Oliehoek (38) oogstte als broekie lof voor zijn doorbraakfilm, maar werd daarna finaal afgebrand. Tv-serie De Zaak Menten werd zijn revanche. Maandag begint zijn nieuwe serie Het geheime dagboek van Hendrik Groen.

Regisseur Tim Oliehoek in verzorgingshuis Flesseman. Zijn nieuwe serie Het geheime dagboek van Hendrik Groen speelt zich af in een verzorgingshuis in Amsterdam-Noord. Beeld Ivo van der Bent

In de voorlaatste aflevering van Het geheime dagboek van Hendrik Groen, de tv-serie op basis van de gelijknamige reeks bestsellers, ontsnapt de bejaarde hoofdpersoon aan de beklemming van zijn verzorgingshuis in Amsterdam-Noord. Op zijn scootmobiel gaat hij, hup, het pontje op, het centrum in - voor het eerst in lange tijd heeft Groen het gevoel dat hij lééft.

Op 'stand schildpad', zegt hij in de voice-over, tuft Groen door de binnenstad. Dichter bij een actiescène komt regisseur Tim Oliehoek niet in deze serie. Vroeger maakte hij, zoals hij het noemt, 'tieten-schieten-helikopterfilms', nu is hij toe aan serieuzer werk. Toch kon hij zijn ervaring met achtervolgingen gebruiken om van de goeiige Hendrik Groen een anti-actieheld te maken.

'Je gebruikt in principe in elk genre dezelfde filmwetten', legt hij uit. 'Voor die scène rijden we met de camera in hetzelfde tempo mee met de scootmobiel, terwijl er tussen de camera en het wagentje allerlei obstakels, zoals geparkeerde auto's, voorbijglijden, zodat het net lijkt alsof je heel snel gaat.'

Gouden Kalf

Tim Oliehoek is pas 38, maar heeft al een lange carrière achter de rug en een uitwaaierend oeuvre met hoogte- en dieptepunten op zijn naam. Na een droomdebuut met de lekker lompe actieparodie Vet Hard (2005) werd de flauwe slapstickfilm Spion van Oranje (2009), met een dubbelrol voor Paul de Leeuw als terrorist en modeontwerper, door critici neergesabeld.

Afgelopen jaar revancheerde hij zich met de dramaserie De Zaak Menten, het waargebeurde verhaal over journalist Hans Knoop, die in de jaren zeventig oorlogsmisdadiger Pieter Menten probeerde te ontmaskeren. Eind september won Oliehoek voor de serie, die hij maakte voor omroep Max, een Gouden Kalf voor beste tv-drama. De serie werd eerder genomineerd voor de Zilveren Nipkowschijf en won een Tv-Beeld.

Uit het rapport van de Gouden Kalf-jury: 'Met bescheiden middelen is historisch archiefmateriaal ingenieus verweven met fictieve scènes. Dit levert intrigerend televisiedrama op dat nergens aan effectbejag doet, terwijl zoiets gezien het onderwerp op de loer ligt. (...) Het scenario is efficiënt, de cameravoering narratief, de montage strak, de cast sterk, het spel over de hele linie zeer overtuigend.'

De jonge regisseur die bekend stond om rebelse en melige actiekomedies was volwassen geworden.

Tim Oliehoek

Op zijn 18de voltooide Tim Oliehoek (38) zijn film Buy or Die. Op de filmacademie maakte hij hij onder meer The Champ, waarvoor hij genomineerd werd voor de Amerikaanse studenten-Oscar, en Isabelle, een film gebaseerd op het boek van Tessa de Loo. De actieparodie Vet Hard was in 2005 zijn speelfilmdebuut én een grote hit. Daarna volgden Spion van Oranje (2009), Pizza Maffia (2011), Chez Nous (2013) en Wiplala (2014). Tussendoor maakte hij afleveringen voor de tv-series Shouf Shouf!, Van God Los, Moordvrouw en Bureau Raampoort, en commercials voor onder meer de Nationale Postcode Loterij en Super de Boer. De Zaak Menten, bekroond met een Gouden Kalf, was in 2016 zijn eerste serie voor Omroep Max.

Nu laat hij de ontploffingenen schietpartijen nóg verder achter zich, met wederom een Max-project. Maandag gaat op NPO 1 de twaalfdelige serie gebaseerd op de fictieve dagboeken van Hendrik Groen van start. Kees Hulst speelt de hoofdrol, André van Duin die van Groens vriend Evert.

Tragikomisch

De toon is tragikomisch, net als in de boeken. Er mag om de ouderen, die in een bord met appelflappen gaan zitten en vals spelen met bingo, worden gelachen, maar het moest niet te flauw worden, zegt Oliehoek. Vroeger hield hij wel van een platte grap, nu heeft hij ze zo veel mogelijk uit het script gehaald. 'Het was erg zoeken naar de juiste toon. Ik wilde geen scheetgrappen.'

De subtiliteit van de humor in Hendrik Groen schuilt vooral in wat Oliehoek een 'opgetilde werkelijkheid' noemt. 'Alles in de serie is net wat grotesker dan in de werkelijkheid. Door kleine dingetjes maak je een afspraak met de kijker over het Hendrik Groen-universum: dit kan wel en dit niet.'

Als voorbeeld noemt hij de oliebol die Groen in aflevering één in de prullenbak wil gooien maar die in het aquarium belandt (waardoor de directeur later spreekt van 'de vissenmoord'). Op het moment dat Groen de oliebol uit het water wil pakken, zinkt-ie opeens, blub, naar de bodem. 'In het echt zou dat nooit precies zo gaan.'

Met oog voor detail wil Oliehoek een wereld met eigen logica scheppen. 'Er zitten veel close-ups in, van Groens hoofd of van zijn voeten als hij loopt. Over elk shot is nagedacht. En alle kleren zijn in dezelfde aardetinten als het decor. Het moet zo subtiel gedaan zijn dat je die stilistische details niet bewust ziet, maar het effect wel merkt. Het moet een licht gevoel van surrealisme oproepen.'

Die keuzen tonen aan hoezeer de regisseur een omslag heeft gemaakt; vroeger kon het hem niet lomp en flauw genoeg. Zelf zegt Oliehoek dat de ommekeer is gekomen met het ouder worden. Zijn smaak veranderde, en dus zijn werk ook.

Plaatselijke sterregisseur

In de jaren negentig groeide hij op met een fascinatie voor filmmacho's als Bruce Willis, Sylvester Stallone en Steven Seagal. Als tiener in Stompwijk, een dorp in Zuid-Holland met 2.500 inwoners, knutselde hij zijn eigen actiefilms in elkaar. Hij wilde acteur worden en 'omdat niemand anders je gaat vragen' ging hij zelf maar aan de slag met de camera van zijn vader, die automonteur was.

Al snel kwam Oliehoek erachter dat hij niet goed kon acteren, maar dat hij het geklooi met filmen en monteren aardig in de vingers kreeg. De aanmoedigingen van vrienden en zijn ouders deden de rest: hij had zijn roeping gevonden. Alles moest voortaan wijken voor films; hij had geen andere hobby's en ging niet uit.

Stompwijk bleek een prima proeftuin voor de piepjonge filmmaker. 'Ik vond er makkelijk een publiek. In het plaatselijke krantje zette ik een oproep als ik figuranten nodig had. Mijn vriendengroep hielp mee met de productie. In de lokale bank mocht ik een overval filmen.'

O, zeiden ze dan, dat is die jongen van Oliehoek. Na een tijdje kende het hele dorp de plaatselijke sterregisseur. Stunts deed hij zelf. 'Ik liet me aanrijden door een auto, terwijl mijn vader achter de camera stond. Later dacht ik: waarom liet hij dat gebeuren? Het was met 30 kilometer per uur, best hard. Ik sprong op en liet me lanceren tegen de vooruit, die aan diggelen ging, en daarna knalde ik met mijn hoofd op het asfalt, wat best pijn deed.'

Afzetten tegen keurige kunstzinnigheid

Toen hij 18 was, rondde hij zijn tweeënhalf uur durende film Buy or Die af, waarmee hij landelijk de aandacht trok. Hij mocht op tv praten met Hans van Willigenburg in Koffietijd en met Jos Brink in Jos op 1, SBS 6 Shownieuws en TMF maakten items over het jonge talent. Vol bravoure stond hij iedereen te woord.

Dankzij Buy or Die werd hij toegelaten tot de filmacademie. Hij was er een van de jongste studenten ooit en riep voortdurend dingen als: filmkijken is verstand op nul en popcorn erbij: 'Ik maakte actiefilms, mijn klasgenoten arthousefilms. Ik wilde me tegen die keurige kunstzinnigheid verzetten. Het vak filmgeschiedenis vond ik saai. Als we een klassieker moesten kijken, dacht ik: waarom ontploft er niets?'

Pas toen hij wat ouder werd, ging hij die klassiekers waarderen. Het hele oeuvre van Alfred Hitchcock verslond hij. Een ander voorbeeld voor Oliehoek is Robert Zemeckis, de maker van de scifi-komedie Back to the Future, de dramafilm Forrest Gump, de avonturenfilm Cast Away en de thriller What Lies Beneath. Net als Zemeckis wil Oliehoek elk genre beheersen. 'Het lijkt me saai telkens dezelfde film te maken.'

Toch is het ook toeval, denkt Oliehoek, dat hij van de actie is afgedreven. 'De Zaak Menten kwam op mijn pad en omdat dat een succes werd, vroeg Max me ook voor Hendrik Groen. Zo gaan die dingen. Je kunt je carrière niet plannen als filmmaker. Als je jong bent en een script en budget krijgt aangeboden, denk je: wow, ik mag een speelfilm maken!'

Slechte recensies

Inmiddels is hij kieskeuriger. 'Doordat ik nu weet wat er bij komt kijken om een bioscoopfilm te maken - hoeveel jaar je erin stopt, hoe slopend het proces is, wat slechte reacties met je doen - denk ik beter na voordat ik me aan een project verbind. Daarmee voorkom je dat je als een gek aan het werk gaat en pas als de film af is diep ademhaalt en denkt: wat heb ik eigenlijk gemaakt?'

Niet dat hij spijt heeft van de films die hij maakte. 'Maar ik heb weleens gekozen voor een project dat ik nu niet meer zou doen, zoals Spion van Oranje.' De kritiek op die film was bikkelhard. 'De tenenkrommende lachfilm is een verbijsterend slecht gespeeld, slecht geschreven en slecht geproduceerd vehikel waaraan voor Paul de Leeuw geen enkele eer te behalen valt,' schreef het AD.

'Het ergste was dat die recensie verscheen voordat de film af was - tegen alle mores in. Hij werd vertoond voor bioscoopeigenaren en toevallig ook wat pers, maar de effecten waren nog niet af. Toen ik die recensie las, sloot ik mezelf op in het toilet en barstte in huilen uit. Ik moest de film toen nog afmaken; dat ging erg moeizaam. Mijn wereld stortte in elkaar. De première was net een begrafenis.'

Heeft die ervaring hem veranderd? 'Ik heb mezelf beloofd dat ik niet zuur zou worden, wat je soms ziet gebeuren bij oudere filmmakers.'

Wat hij ervan heeft geleerd: nooit een film maken uitsluitend omdat je met een bepaalde acteur wilt werken. 'Ik was groot fan van Paul de Leeuw en wilde per se met hem een film maken. Het moest een anti-James Bond worden, maar er was niet goed nagedacht over het verhaal of de personages. Alle logica ontbrak. Er kwam een schreeuwerige film uit, waar geen touw aan vast te knopen is.'

Beeld Ivo van der Bent

Jeugdige overmoed

Toch is de 'hele kar stront' die hij destijds over zich heen kreeg een waardevolle ervaring, zegt hij. 'Ik dacht destijds dat ik overal mee kon wegkomen, het was jeugdige overmoed. Het is niet per se goed als je vroeg piekt. Het is beter om succes te hebben als je iets ouder bent. Dan weet je alles meer te relativeren. Het is leuk dat ik nu prijzen pak, maar ik weet dat ook dit niet eeuwig duurt.'

De ontdekking dat hij sarcoïdose blijkt te hebben, een longaandoening, heeft het proces van ouder en serieuzer worden de afgelopen paar jaar versneld, zegt hij. De dokter adviseerde hem nog maar één glas alcohol per week te drinken. 'Het leek me makkelijker om dan maar helemaal met drinken te stoppen.' Dat is van grote invloed geweest op zijn werk en leven. 'Ik word steeds minder uitgenodigd voor borrels en feestjes. Ik ben opeens heel veel gaan sporten.' En nóg meer dan voorheen is hij monomaan met films bezig. 'Mijn leven bestaat uit werken en Netflixen. Mijn vriend zegt weleens: als je nog twee keer per week dronken was, had je nooit dat Gouden Kalf gewonnen.'

Zenuwachtig voor de reacties op Hendrik Groen is hij nu nauwelijks. 'Het voordeel van ouder worden is dat het je minder kan schelen wat anderen van je vinden; het nadeel is dat je niet meer onbevangen kunt regisseren. Een producent zei een keer tegen me: je maakt maar één keer je eerste film. Wat een gelul, dacht ik. Maar het klopt wel. Dat is zo'n lekker gevoel, die eerste keer, omdat je nergens bang voor bent.'

Het geheime dagboek van Hendrik Groen, maandag (en elf maandagen erna), 22.20 uur, NPO 1.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.