'Ik ben niet verslaafd aan aandacht of applaus'

Interview Hans Dagelet

Een klotestuk, vond hij de nieuwe Oostpoolproductie, maar toen er daarop felle discussie ontstond, was hij aan boord. Acteur Hans Dagelet over dat stuk en over zijn grillige carrière die eraan voorafging.

'Ik heb een rare verhouding met theater. Dat ik acteur ben geworden was ook min of meer toeval.' Beeld Erik Smits

Proloog

'Het is vandaag een gedenkwaardige dag voor mij: onze jongste zoon is vanmorgen het huis uitgegaan. Hij is de laatste die het nest heeft verlaten.'

Acteur Hans Dagelet heeft vijf kinderen uit twee huwelijken. Zijn jongste zoon Monk is 20 en is die ochtend met een matras richting Gent vertrokken, waar hij aan de kunstacademie de theateropleiding gaat volgen. Zo vader, zo zoon.

Voortaan woont Hans Dagelet (72) met zijn vrouw, altviolist Esther Apituley, alleen in het grote huis in een rustige buurt in Amsterdam-West. In een veelkleurig, beetje Villa Kakelbont-achtig interieur serveert hij gemberthee met croissantjes en jam. Zelf eet hij leverworst op zijn croissant.

Eerder deze maand was de acteur te gast op het Theater Gala omdat hij was genomineerd voor de Louis d'Or voor zijn hoofdrol in Ondertussen in Casablanca. Daarin speelde hij een nogal zelfingenomen, ijdele topacteur. Komend weekend is hij de pater familias in een nieuw familiedrama van de Amerikaanse schrijver Tony Kushner (Angels in America), een productie van Toneelgroep Oostpool in Arnhem. De (onmogelijke) titel van het stuk luidt: The Intelligent Homosexual's Guide to Capitalism and Socialism with a Key to the Scriptures or Iho.

Eerste bedrijf

'Dit toneelstuk is echt een bom die kan ontploffen. Er zitten zo veel lijnen in, en zo veel lagen, het is een intellectuele legpuzzel die gaandeweg de avond moet worden opgelost. Na de eerste leesrepetitie met alle acteurs vroeg regisseur Marcus Azzini wat we ervan vonden. Ik zei dat ik het een klotestuk vond en dat ik er niets mee had. Hij ontplofte: 'WAT!!! Wat doe je dan hier? Ik heb je toch niet voor niets gevraagd? Dit heb ik nog nooit meegemaakt!!'. Vervolgens brandde er een discussie tussen alle acteurs los, iedereen begon zich ertegenaan te bemoeien. Toen werd het voor mij interessant dit avontuur aan te gaan. Tijdens de repetities daarna bleek wat Marcus' grote kracht is, namelijk zijn analytisch vermogen, hoe goed hij het overzicht bewaakt, hoe hij al die karakters een eigen plek kan geven. Maar voor mij is het werken aan deze voorstelling topsport, hoor. Jezus, wat is dit een heavy kost, zeg.'

Tony Kushner schreef Iho in 2009 en het wordt nu voor het eerst in Nederland gespeeld. Dagelet speelt de rol van Gus Marcantonio, die zijn kinderen en aanhang in het familiehuis bij elkaar roept omdat hij zelfmoord wil plegen en het huis wil verkopen. Het is een Italiaanse emigrantenfamilie, de vader was vroeger nauw betrokken bij de communistische partij. Gus beweert aan alzheimer te lijden (maar zijn kinderen betwijfelen dat), hij heeft zijn idealen verloren en zijn vrouw is al jaren dood. Geen reden meer tot een zinvol leven, vindt hij. Die mededeling ontaardt in een pandemonium van familieveten, conflicten, frustraties en gedoe over en weer.

Dagelet: 'Het stuk is geschreven in dialogen die rakelings door en langs elkaar heen lopen, bijna als in een partituur. Dat is onwaarschijnlijk gecompliceerd maar tegelijk ook razend knap geconstrueerd, omdat aan het eind alle losse eindjes aan elkaar worden geknoopt. Voor de acteurs is het extra moeilijk omdat we in een compleet kaal decor spelen. Geen tafel, geen stoel, niks - wij staan in een grote witte vlakte. In Londen hadden ze als decor een realistisch bakstenen Brooklyn-huis nagebouwd dat kon ronddraaien. Maar Marcus streeft naar kaalheid.'

Intermezzo

Hans Dagelet vertelt tussen de bedrijven door dat de zelfmoord van zijn personage erg lastig voor hem is. Omdat hij dat op jonge leeftijd van zeer dichtbij heeft meegemaakt. 'Met terugwerkende kracht denk ik dat mijn harde reactie op het stuk daardoor kwam. Ik zat kennelijk opgescheept met een trauma, zonder dat ik me daar bewust van was. Ik was 23 en mijn moeder was net gestorven na een gruwelijk ziekbed. Niet lang daarna besloot iemand in mijn naaste omgeving tot zelfdoding. Ik voelde me in de steek gelaten. Ik ben heel lang enorm kwaad geweest, maar die pijn is overgegaan. Nu ben ik zelfs zover dat ik het begrijp. Tijdens de repetities heb ik op een zeker moment een soort inzinking gehad, ik was helemaal over de rooie. Dat heeft een half uurtje geduurd, glas water gedronken, en weer doorgegaan.'

Tweede bedrijf

De carrière van Hans Dagelet is bepaald grillig te noemen. Hij deed en doet van alles en nog wat - acteren, schrijven, schilderen, muziek maken. Zijn entree in het Nederlandse theater was spectaculair. Samen met Wim van der Grijn speelde hij in 1970 in de theaterbewerking van Kees de Jongen naar het boek van Theo Thijssen bij Toneelgroep Centrum. Begin 20 waren ze, beide jongens kregen meteen de Louis d'Or. Heel tv-kijkend Nederland werd vervolgens verliefd op hem toen hij Addy de Luce speelde in de tv-bewerking van Couperus' De Stille Kracht. Mooie jongen, broeierig, onaantastbaar. Daarna volgden groepen als Baal en Orkater en allerlei kleine, eigen producties. Van een gerichte carrièreplanning lijkt geen sprake.

'Ik heb een rare verhouding met theater. Dat ik acteur ben geworden was ook min of meer toeval. Ik ben opgegroeid in Deventer, katholiek gezin, vader was onderwijzer en wilde het liefst dat ik tandarts werd of meester in de rechten. Ik ben een klein beetje autistisch en moest op de middelbare school behoorlijk geholpen worden. Ik had zo de schijt aan die school, dat ik iets wilde doen waarvan hij zou schrikken. Juist daarom zei ik op een gegeven moment dat ik toneelspeler wilde worden.

Hans Dagelet tijdens de afsluiting van Poëzieweek op het Gedichtenbal in 2013. Beeld anp

'Ik heb stiekem toelatingsexamen voor de toneelschool in Arnhem gedaan en werd aangenomen, maar ook dat was een nare tijd. Ik was compleet naar binnen gekeerd. Toen ik geslaagd was, kon ik bij geen enkel gezelschap terecht. Alleen Egbert van Paridon van Centrum ontfermde zich over mij, en na het snelle succes van Kees de Jongen was het meteen hup, raak.'

Na het grote succes op jonge leeftijd van Kees de Jongen, verkeerde Dagelet behoorlijk in hoger sferen. Hij gedroeg zich als een angry young man, ging naast zijn schoenen lopen en is tijdens de hele tournee zo stoned als een garnaal geweest. 'Ik leefde als een popster. Op een gegeven moment was ik zo moe van al dat blowen dat ik aan de peppillen moest om weer te kunnen presteren. Na de voorstelling ging ik dan naar de Mazzo. En toen werd ik ziek. Ik heb vier maanden in het ziekenhuis gelegen: te veel drugs, te ver doorgedraaid.'

'Maar ik ben altijd mijn eigen weg gegaan, ik stond in producties met muziek, beeldende kunst, ik heb vier dansvoorstellingen gemaakt, terwijl ik geen danser ben. Vernietigende recensies, niemand begreep wat ik aan het doen was. Tussendoor in allerlei films en tv-series gespeeld en ik was beroepsmuzikant in de band van Spinvis. Mijn geld verdiende ik ook met stemmenwerk en voice-overs.

'Toneel is geen heilig moeten, ik volg ook nauwelijks wat er allemaal gemaakt wordt in het theater, gek hè? Ik zit liever in het Bimhuis. Ik heb net een cd gemaakt met een van die fantastische muzikanten van Wende. Trompetteren vind ik heel fijn, schrijven, schilderen - als ik dingen alleen kan doen, voel ik me helemaal senang. Als ik in een productie zat waarin ik me niet op mijn plek voelde, stapte ik eruit. Dat heb ik een aantal keren gedaan. Dat scheelt.'

Nina Simone

Een van de markantste rollen van Hans Dagelet was die van Nina Simone in de voorstelling Nina Simone (A)live uit 2012 van de groep Rightaboutnothing Inc. Hij speelde daarin de beroemde, zwarte zangeres op hoge hakken, in een simpel jurkje en met netkousen aan, zonder schmink. 'Ik heb vooral gekeken naar de opnamen van een soort comeback-concert van haar in Montreux. Ze had jaren niet gespeeld, kwam terug naar Zwitserland, vergat haar tekst en begon te improviseren. Alles overkwam haar en tegelijk zong ze door en speelde ze fantastisch piano. Voor een acteur is dat het ultieme: dat het je allemaal ter plekke overkomt. Dat is toneel op zijn mooist, levend theater.'

Derde bedrijf

Heilig moeten of niet: Dagelet is weer helemaal terug in het theater. De regisseurs met wie hij dit jaar werkte - Jeroen de Man en Marcus Azzini, beiden behorend tot de nieuwe generatie - zijn vol lof over hem. Ze noemen hem betrokken, enthousiast, wars van kapsones en divagedrag. En hij heeft geen ouwe-lullen-verhalen over vroeger.

'Leuk, hè, fantastisch toch? Een praatjesmaker ben ik nooit geweest, in een gezelschap ben ik meestal heel stil. Ik kom nauwelijks in kroegen, ben geen anekdoteverteller of moppentapper. Wel een waarheidszoeker, die vooral hypocrisie wil doorprikken. Ik heb ook wel kansen laten lopen, hoor. Ooit had ik een gesprek met Ivo van Hove, die toen in Arnhem Richard II zou regisseren en mij een rol aanbood. Ik vroeg meteen of dat dan wel de hoofdrol was, en hij zei: nee. O, maar dan doe ik het niet, was mijn antwoord. Gênant natuurlijk, daarna heeft hij mij nooit meer gevraagd.

The Intelligent Homosexual's Guide to Capitalism and Socialism with a Key to the Scriptures or Iho van Tony Kushner door Toneelgroep Oostpool, première 30/9 in Arnhem. Daarna tournee.

Nadat de film Lieve jongens was uitgekomen, waarin ik Woelrat speelde, ontmoette ik Paul Verhoeven op een of ander gala. Een fotograaf van de Privé wilde ons samen portretteren. Dat weigerde ik. In de Privé staan, dat deed je in die tijd niet, dat was een principieel ding. Ik kan me voorstellen dat Paul zich geschoffeerd voelde. Weg toekomst met Paul Verhoeven.

'Ik ben geen acteur die altijd nog King Lear wil spelen of vurig verlangt naar de Louis d'Or. Ik ben niet verslaafd aan aandacht of applaus. Wat ik nog wel graag wil, als ik 75 word, is De meiden van Genet spelen, samen met Pierre Bokma en dat Gerardjan Rijnders dan De Mevrouw speelt. Geweldig lijkt me dat: drie aftandse mannen op leeftijd als dienstmeiden. Dat stuk is een soort ritueel, het appelleert aan mijn katholieke afkomst. Het is ook kitsch, waarin de schoonheid van de aftakeling wordt getoond. En het gaat over klassenstrijd: die meiden zijn net zoals Genet zelf uit de goot gekropen. Het zijn de verworpenen der aarde, die ook willen stralen, mooi willen zijn. Ach, dat is zo'n mooi gegeven. Ik wil ook met die andere meid gaan dansen, dat we dan plaatjes opzetten en zo.'

Verbetering: in een eerdere versie van dit interview werd toneelgroep DNA vermeld als producent van de voorstelling 'Nina Simone (A)Live'. De voorstelling werd gemaakt door Rightaboutnothing Inc.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.