Profiel

'Ik ben geen Brad Pitt of George Clooney'

Profiel Amerikaanse steracteur Matt Damon

De underdog, de nerd, het lulletje rozewater met bloempotkapsel: allemaal rollen van Matt Damon. Toch wordt elke film met de Amerikaanse steracteur, nu te zien als botanicus op Mars, een kassucces. Waar zit hem dat in?

Matt Damon in The Martian, waarin hij zonder enige hulp van de aarde in zijn eentje moet zien te overleven op Mars. Beeld Aidan Monaghan

Er zit een scène in The Martian die normaal gesproken niet zou beklijven, maar dat dankzij Matt Damon wel doet. Zonder al te veel weg te geven: het gaat niet om het moment dat de botanicus Mark Watney (Damon) aan het begin van het verhaal, als ware hij een doorgewinterde soldaat, een stalen pin uit zijn buik trekt en zichzelf vervolgens opereert. Nee, het is de scène waarin Watney, door zijn collega's voor dood achtergelaten op een onbewoonbare planeet, met veel te weinig voedsel, zuurstof en water om te overleven, zijn eerste videoboodschap opneemt: 'Dit zal een behoorlijke schok voor mijn bemanning zijn', zegt Watney met gehavend gezicht in de camera. 'En voor de NASA. En de hele wereld. Maar ik leef nog. Surpriiiise.'

In dat surprise legt Damon precies de juiste hoeveelheid vermoeidheid, wanhoop en ironie, aangevuld met een piepklein beetje onverslaanbaarheid. Hij houdt dat de hele film vol, wat Watneys personage tegelijk menselijk en heldhaftig maakt, zonder dat het al te ongeloofwaardig wordt. Mark Watney zorgt ervoor dat de bijna 2,5 uur durende megaproductie van Ridley Scott niet bezwijkt onder zijn eigen gewicht. Het is Matt Damon ten voeten uit.

Matt Damon in The Talented Mister Ripley, 1999.

Everyman

Wat is eigenlijk Matt Damon ten voeten uit? Is dít de rol die hem definitief op de kaart zet als groot acteur? Of is hij eerder het genie uit Good Will Hunting? De gluiperd uit The Talented Mister Ripley? De verwarde spion Jason Bourne? Het lulletje uit Ocean's Eleven, of de corrupte rechercheur uit The Departed?

Matt Damon wordt vaak in één adem genoemd met Brad Pitt en George Clooney, maar op de een of andere manier altijd als laatste. Damon heeft niet de seksualiteit van Pitt, noch Clooneys Nespresso-looks. 'Ik ben geen Brad Pitt of George Clooney', zei Damon in een interview met Elle, 'als die gasten een ruimte binnenlopen, verandert die ruimte. Ik heb iets meer... niet gemiddelds, maar meer everyman over me.'

Damon is een man die je op straat zou voorbijlopen of op een feestje zou ontwijken omdat je bang bent dat die man met dat Specsavers-tweede-bril-gratis-montuur op zijn neus de hele avond blijft vertellen over zijn net afgesloten hypotheek. Matt Damon is de E-nummervrije variant van de typische Hollywoodberoemdheid. Een man van fleecetruien, bergschoenen en een functioneel kapsel. Hij is al twaalf jaar met dezelfde vrouw, met wie hij drie dochters en een stiefdochter heeft. Damon is een groot sportfan, houdt zich bezig met goede doelen en maakt zich zorgen over de politieke koers van de Verenigde Staten. Hij doet het niet goed op de cover van roddelbladen.

Minst tot de verbeelding sprekende acteur

'Hij is waarschijnlijk de minst ijdele filmster die er is', zei regisseur Steven Soderbergh vier jaar geleden tegen tijdschrift GQ. Je zult Matt Damon ook niet zo snel terugvinden op modeblogs over sterren. Tenzij het een blog is over sterren die zich kleden als Bill Gates. Hij is de buurman die je hartelijk lachend gedag zegt terwijl hij een zware tas vol boodschappen naar binnen draagt. Matt Damon: een van de minst tot de verbeelding sprekende, meest alledaagse acteurs van zijn generatie.

Maar tegelijk een van de meest gewaardeerde en succesvolle. Hij kreeg drie Oscarnominaties, won er daarvan een, en heeft een hele reeks andere nominaties en prijzen op zijn palmares. Een film met Matt Damon in de hoofdrol is bijna een gegarandeerd kassucces; in 2007 berekende tijdschrift Forbes dat voor elke dollar die Matt Damon in een film kost, hij er 29 oplevert. Hij is daarmee Hollywoods meest bankable acteur.

Hoe kan dat?

Bourne Identity, 2002. Beeld X

'Normaal'

Het fundament van Damons succes ligt juist in zijn doorsnee-uitstraling. De Engelse krant The Guardian vergeleek hem wat dit betrfet eens met Bruce Springsteen: mensen lopen met hem weg omdat hij zo 'normaal' is en ze zich met hem kunnen identificeren. Matt Damon is de typische everyman.

Maar door alleen maar te constateren dat Matt Damon zo gewoontjes is, doe je zijn acteertalent tekort. Het spectrum aan personages dat hij met geloofwaardigheid kan spelen is ongeëvenaard breed, en bovendien lijkt het hem geen enkele moeite te kosten.

Al vroeg in zijn carrière werd dat duidelijk in Good Will Hunting (1997). Samen met boezemvriend Ben Affleck schreef Damon de film, waarin hij Will Hunting speelt, een wiskundig genie dat zich verschuilt achter een simpel bestaan als conciërge op een universiteit. Een nogal kleurloos figuur, Hunting, met zijn bloempotkapsel, dopneus en blotebillengezicht. Maar wel iemand die zijn mannetje staat als er moet worden geknokt. En die toch op zijn eigen, rauwdouwerige manier charmant is. Die ene Oscar kreeg Damon voor Good Will Hunting. En niet voor zijn acteerwerk, maar voor het script. Het is nog steeds de beste film die Damon heeft gemaakt.

Film-CV Matt Damon

1988 Mystic Pizza (debuut, slechts een regel tekst)

1997 Good Will Hunting

1998 Saving Private Ryan

1999 The Talented Mister Ripley

2002 The Bourne Identity

2006 The Departed

2009 Invictus

2013 Elysium

2015 The Martian

Bloempotkapsel

Niet dat The Talented Mister Ripley slecht is. Ook hier speelt Damon de underdog die heel anders blijkt te zijn dan je denkt dat hij is. In eerste instantie appelleert hij, als klungelige nerd die zijn bril steeds weer over zijn neus omhoogduwt, aan je empathie. Kijk deze aandoenlijke jongen, met zijn - ja, weer! - bloempotkapsel. Zelfs als Tom Ripley gaandeweg de film wat duistere trekjes begint te vertonen, weet Damon het nog steeds zo te brengen dat je zonder moeite en schaamte aan zijn kant durft te blijven staan; Tom Ripley als de aimabele psychopaat.

Bovendien is Damon gezegend met Die Lach. Als die grote mond open gaat, en al die rijen tanden tevoorschijn komen, komt er een lach zo hartelijk, zo innemend, zo oprecht en zo hartverwarmend dat hij het somberste decor kan doen oplichten. Zoals bijvoorbeeld in Good Will Hunting, als Sean Maguire (Williams) Hunting tijdens de therapie vertelt over de scheetjes van zijn overleden vrouw. Maar ook in Saving Private Ryan, wanneer Damons personage Ryan aan Captain Miller (Tom Hanks) vertelt over hoe zijn twee broers thuis bijna de hooischuur in lichterlaaie zetten. Met die ontwapenende, kijk-jongens-alles-is-goed-lach wint Damon je vertrouwen en wekt hij sympathie, wat als prettige bijkomstigheid heeft dat je bereid bent wat meer van hem (en zijn personages) te pikken.

Opvallend genoeg ontbreekt die kenmerkende lach bijna in zijn geheel in de Bourne-films, waarin hij een geheim agent met geheugenverlies speelt. Jason Bourne is niet de man van de gebbetjes, bijdehante comebacks of ironische opmerkingen terwijl hij vijanden omlegt. Niet onaantastbaar, maar fragiel. Niet flegmatiek, maar vastberaden. De anti-Bond. En met de premisse van het geheugenverlies, de daarbij horende verwardheid en dat vleugje naïviteit toch ook weer een beetje de underdog van het verhaal. Damon speelt die rol moeiteloos, alsof hij nooit iets anders deed, 'geconcentreerd en oprecht', zoals wijlen de Amerikaanse filmcriticus Roger Ebert in zijn recensie van The Bourne Identity opmerkte.

Good Will Hunting.

De essentie van Damons acteren is misschien nog het best te destilleren uit een opmerking die hij in 2007 tegenover tijdschrift GQ maakte. Het ging over George Clooney en hoe zijn George Clooney-zijn hem in de weg zit. 'Ik weet dat hij vorig jaar een Oscar gewonnen heeft, maar hij wordt nog steeds onderschat en het is heel erg moeilijk voor hem om te verdwijnen in een rol.' Damon bedoelde dat welk personage George Clooney ook speelt, je altijd naar de beroemdheid George Clooney blijft kijken. Daar heeft Matt Damon helemaal geen last van; hij verdwijnt volledig in een personage, wordt erdoor geabsorbeerd. Je kijkt niet meer naar Matt Damon, maar naar Jason Bourne, Tom Ripley, Mark Watney of Will Hunting. Damon heeft, schreef The New York Times in 2006, 'de gave in een film weg te vallen, terwijl hij ook volledig aanwezig is'.

Dat is dus deels te danken aan die doorzichtigheid, dat reliëfloze alledaagse. En Damon weet dat zelf donders goed; hij cultiveert en bewaakt het. In interviews praat hij niet graag over zijn privéleven, omdat hij vindt dat om acteurs mysterie moet blijven hangen. 'Ik denk dat je een betere acteur bent als mensen minder over je weten', zei Damon onlangs tegen The Observer.

Welke rol hij ook speelt, Damon transformeert helemaal in zijn personage. Of dat nou een briljante conciërge, de dief van iemands identiteit, een geheim agent met geheugenverlies, een homoseksuele minnaar (Liberace),financieel analist (Syriana) of een soort Jamie Oliver op Mars (The Martian) is. En maak niet de denkfout Damon als de typische goodguy te zien. Met zijn vertolking van de corrupte agent Colin Sullivan in The Departed liet hij zien dat hij net zo makkelijk een enorme klootzak kan spelen (en in Interstellar deed hij het gewoon nog een keer).

Maar ook off-screen komt Damon met een innemendheid voor de dag die zo karakteristiek is voor zijn acteerwerk: een en al relativerend zelfbewustzijn en zelfspot. Met liefde liet hij zich jarenlang voor lul zetten door talkshowpresentator Jimmy Kimmel, die steeds maar weer aan het eind van zijn programma zijn excuses aanbood aan Matt Damon omdat er zogenaamd geen tijd meer was om aandacht aan hem te besteden (wat culmineerde in een prachtige nepwoedeaanval van Damon toen hij er zelf daadwerkelijk een keer te gast was).

Verstopte seksscène 

Het verhaal gaat, dat toen Matt Damon en Ben Affleck met hun script voor Good Will Hunting langs de filmmaatschappijen gingen, ze er zomaar in het midden van het verhaal een volledig uit het niets komende seksscène tussen de hoofdpersonages Will en Chuckie tussen stopten. Dat deden ze om erachter te komen wie hun script daadwerkelijk helemaal had gelezen. Harvey Weinstein van Miramax was de enige die het opmerkte en dus kozen Damon en Affleck voor Miramax.

Dankbaar

Vorige week zat Damon nog op de bank bij de talkshow van Graham Norton, waar hij vertelde over de nieuwste Bourne-film (volgend jaar in de bioscoop) en terugblikte op de avond dat hij die Oscar won voor Good Will Hunting. Dat werd geen hedonistische, met champagne en cocaïne overladen euforie. Nee, Matt Damon zat 's avonds thuis, terwijl zijn vriendin al naar bed was, alleen met het beeldje op de bank en had zowaar een contemplatief moment. 'Thank God, I didn't fuck anybody over for this', zei Damon hardop tegen zichzelf, dankbaar dat hij niet over lijken was gegaan om deze prijs te winnen.

'Stel je toch eens voor', vervolgde Damon tegen Norton, 'dat je dit je hele leven nastreeft, maar het steeds maar niet krijgt. En dat je hem uiteindelijk wel wint als je 80 of 90 bent, met je hele leven achter je en dan beseft: what an unbelievable waste of...' Damon maakte zijn zin niet af, maar het was duidelijk wat hij bedoelde.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.