'Hoever ga je mee met commando die ontspoort?'

Interview David Van Reybrouck

De wandaden van de Belgische militairen in Somalië zijn een verdrongen episode. Schrijver Van Reybrouck maakte er de solovoorstelling Para over. 'Aan het eind komt, hoop ik, niettemin mededogen.'

David Van Reybrouck: 'Ik zie nu dat ik de menselijkheid toon van iemand die iets onmenselijks heeft gedaan.' Beeld Hollandse Hoogte

De Belgische paracommando's die in 1992-'93 in de Hoorn van Afrika zaten voor een VN-vredesmissie veroorzaakten thuis een golf van morele verontwaardiging. Kranten publiceerden foto's van een Somaliër die boven een kampvuur werd 'geroosterd'; op een andere foto werd over een Somaliër geürineerd.

Destijds was schrijver David Van Reybrouck (45) even oud als de gemiddelde blauwhelm. Nu, 25 jaar later, belicht hij deze verdrongen episode in de monoloog Para. Donderdag was de première in de Koninklijke Vlaamse Schouwburg (KVS) in Brussel.

Een oud-commando, gespeeld door Bruno Vanden Broecke en geregisseerd door Raven Ruëll, vertelt over zijn uitzending naar Somalië. 'Vier ellendige maanden vol uitzichtloze verveling, latent racisme en geweld', zegt Van Reybrouck. 'Hoever kun je meegaan in het spel van iemand die aan het ontsporen is? Je ziet hem afzakken en moeite doen weer uit het dal te klimmen.'

Para besluit een drieluik. In 2004 schreef Van Reybrouck de monoloog Die Siel van die Mier, over een termietenonderzoeker in Congo. In 2007 volgde Missie, over een pater die terugblikt op veertig jaar in die voormalige Belgische kolonie. 'Een bijna noodzakelijke avond van bezinning, verwondering en ontroering', oordeelde de Volkskrant. Missie wordt nog steeds gespeeld, ook door Bruno Vanden Broecke, in vier talen.

Para
T/m 14 december in KVS, Brussel
www.kvs.be
De tekst is uitgegeven door De Bezige Bij

Wat verbindt de onderzoeker, de missionaris en de militair?

'Het gaat om de Europese beleving van postkoloniaal Afrika. Het zijn blanken die nooit worden gehoord. Ze worden ofwel opgehemeld, ofwel neergesabeld. Bij de pater kun je lang meegaan in zijn gezapige discours, tot de oorlog begint en hij halsoverkop moet vluchten. De para heeft ook iets sympathieks, maar stelt direct zijn grenzen: 'gene zever' over besparingen op defensie. Zijn verhaal wordt steeds grimmiger, maar op het eind komt, hoop ik, niettemin mededogen.'

Je sprak ter voorbereiding tien militairen. Hoe vond je ze?

'De eerste informant kwam naar mij toe, normaal moet ik ze met een loep zoeken. In 2014 zat ik in het televisie-programma Zomergasten. Een oud-commando reageerde toen op een fragment over de Waarheids- en Verzoeningscommissie in Zuid-Afrika. 'Dáár zou ik behoefte aan hebben', schreef hij .

'Hij gaf me filmpjes en vierhonderd brieven tussen hem en zijn vrouw. Ongecensureerd, wat een vertrouwen! Die brieven gingen van naïef realistisch tot diep racistisch, van erotisch tot pornografisch. Hij is zenboeddhist geworden.

'Somalië is de grootste naoorlogse militaire operatie van België in Afrika. Maar het is een verdrongen geschiedenis. Juist daarom waren de para's zeer bereid om met me te spreken. Ze komen naar de voorstelling.'

(Tekst gaat door onder de foto)

Bruno Vanden Broecke in Para Beeld Thomas Dhanens

De militair in de monoloog bagatelliseert de wantoestanden op de foto's in Humo.

'Dat hoorde ik letterlijk zo. Maar wat hij zelf doet, tabasco druppelen op een voet die moet worden geamputeerd, is nog veel erger. Mijn informanten vertelden me over een verhoor dat ze moesten afnemen van een gewonde en hoe dat op foltering is uitgedraaid. In het theaterstuk rijden ze in een Unimog, zo'n militair voertuig dat je nu veel in de straten van Brussel ziet, van de kust het binnenland in. Hoe verder weg van de basis, hoe meer ze ontsporen.

'Dit stuk is een rehabilitatie van hun tragiek. We kennen die para's alleen schetsmatig. Velen hebben zich misdragen, sommigen hebben wroeging. Ze zijn hun trots kwijt. Na hun vertrek nam India het over en direct was het weer chaos tussen de clans. Een missie in Rwanda moest de verloren eer herstellen. Maar toen daar tien man sneuvelden, werden ze teruggehaald: te gevaarlijk.

'België probeerde deze episode te vergeten. Landen kunnen goed omgaan met hun rol als slachtoffer of held. Met het schemergebied weten ze zich geen raad.'

Cover Humo Beeld .

Je beschouwt het als de tragiek van de jaren negentig.

'Het speelde zich af tussen de val van de Berlijnse Muur in 1989 en het instorten van de twee torens in New York, in 2011. Een optimistische tijd waarin men dacht dat mensenrechten overal leidend zouden worden. De Sloveense cultuurcriticus Slavoj Zizek schreef over een Holiday from History, Francis Fukuyama over het eind van de geschiedenis. 9/11 was, in de woorden van Joschka Fischer, die Rückkehr der Geschichte.'

Tussen Missie en Para schreef je Congo, een geschiedenis (2010) dat in tien talen is verschenen - Spaans en Chinees volgen. Tegen verkiezingen (2013) komt zelfs in nóg meer landen uit. Wat is het verschil met een theatertekst?

'Congo is mijn beste boek, Tegen verkiezingen mijn belangrijkste. Theater is iets totaal anders dan non-fictie. Bij een boek weet ik op zeker moment wat ik vind en dat giet ik in taal. Theater is werken vanuit de taal. Dat moet ik gaan interpreteren zoals je met dromen doet. Ik zie nu dat ik de menselijkheid toon van iemand die iets onmenselijks heeft gedaan. En ik toon de onmenselijkheid van degenen die altijd met de mensenrechten staan te zwaaien. Die hebben we zó sacraal gemaakt dat schenders levenslang moeten boeten. Terwijl die para wel zijn leven heeft geriskeerd voor vreemden.'

Je werkt nu aan een boek over Indonesië tussen 1930 en 1955. Wanneer verschijnt het?

'Ik denk in 2018. Ik ben vier maanden in Indonesië geweest en zoek nu in Japan naar getuigenissen. Ik heb al meer schriftjes gevuld in Indonesië dan in Congo.'

Regisseur Raven Ruëll, acteur Bruno Vanden Broecke en Van Reybrouck Beeld Danny Williams
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.