'Het is mijn droom ervoor te zorgen dat iedereen erbij hoort'

Filmmaker Kathryn Bigelow en acteur John Boyega over Detroit

Het verraste acteur John Boyega én regisseur Kathryn Bigelow zelf: dat juist zíj Detroit, over de rassenrellen in '67, zou regisseren. Maar ja: de discussie over racisme gaat iedereen aan.

De rellen in 1967 in Detroit van Kathryn Bigelow.

Dit moet ik niet doen, dacht de Amerikaanse filmmaker Kathryn Bigelow (65) in eerste instantie, toen ze de mogelijkheid kreeg een film te maken over de vijfdaagse rellen in Detroit, van 23 tot 28 juli 1967. Terwijl het zwarte deel van de stad destijds in overkokend verzet kwam tegen decennia van onderdrukking door een racistische politiemacht, protesteerde zij als wit tienermeisje in Californië tegen de oorlog in Vietnam. De opstand in Detroit kostte 43 mensen het leven, honderden raakten gewond, winkels werden geplunderd en in brand gestoken.

Ze was bang, zegt ze tijdens een interview met een aantal journalisten in Londen, dat ze de meest gevoelige nuances over het hoofd zou zien. 'In Strange Days (haar sciencefictionthriller uit 1995 over virtual reality en handel in persoonlijke herinneringen, red.) behandelde ik eerder de rassenkwestie en politiegeweld, maar dat was maar een klein onderdeel van een veel fantasierijker verhaal', zegt Bigelow. Voor een film over Detroit, over de hevigste rassenrellen in de Amerikaanse geschiedenis, voelde zij zich niet de geschikte persoon. 'Absoluut niet. Tegelijkertijd dacht ik: dit is een verhaal dat verteld moet worden.'

Ze nam tijdens haar researchfase twee wetenschappers met een specialisme in Afro-Amerikaanse geschiedenis in de arm, Henry Louis Gates Jr. en Michael Eric Dyson. 'Ze stonden mij vanaf het begin bij: Michael ging zelfs mee toen ik voor het eerst in Detroit zocht naar geschikte filmlocaties.' Samen spraken ze met Melvin Dismukes, voormalig winkelbeveiliger en ooggetuige van een weinig bekende gruwelijkheid tijdens de derde nacht van de opstand. Daarbij werden in het Algiers Motel de drie ongewapende tieners Aubrey Pollard, Carl Cooper en Fred Temple door enkele fouter-dan-foute politieagenten vermoord. Bigelow zoomt met haar film in op de gebeurtenissen tijdens die ene nacht.

Detroit begint sensationeel, maar eindigt bloedeloos

Het middendeel van Detroit is sensationeel, maar de drang om volledig te zijn, breekt de filmmakers op. Op sommige momenten is dit een onvoorstelbaar nare film, maar niet verzonnen. Lees hier de hele recensie.

Even in shock

In de film wordt Dismukes gespeeld door het energieke Engelse acteertalent John Boyega (25), zoon van Nigeriaanse ouders, die twee jaar geleden in één keer wereldwijd doorbrak als Finn, de Stormtrooper met gewetensnood in Star Wars: The Force Awakens. De acteur, ook aanwezig in Londen, was even in shock toen hij vernam dat Bigelow zich aan de verfilming van de Detroitrellen waagde. Razendsnel converserend met sappig Londens accent: 'Tot ik dacht: als deze vrouw, die momenteel alles kan maken wat ze wil, juist voor dit onderwerp kiest, dan moet haar interesse wel oprecht zijn.'

Bovendien moesten ook de Afro-Amerikaanse acteurs volop research doen om zich voor te bereiden op hun rol, zegt Boyega. 'Ik wist over de rellen van '67, maar had nooit gehoord van de praktijken in het Algiers Motel. Kathryn gaf ons de vrijheid op eigen houtje te zoeken naar ooggetuigenverslagen, om persoonlijk betrokken te raken.'

Tekst gaat verder onder de foto.

John Boyega en Kathryn Bigelow. Beeld afp

Boyega liet zich vooral inspireren door zijn generatiegenoten, die hem pijnlijk duidelijk maakten hoe weinig er in vijftig jaar is veranderd. Tijdens een heftige ondervragingsscène, waarin agenten zijn personage onder genadeloze druk zetten en hem van alles in de schoenen willen schuiven, dacht hij aan wat Sandra Bland (opgehangen gevonden in haar cel in 2015) in haar laatste uren moet zijn overkomen. Hij dacht aan Martin Brown (in 2014 doodgeschoten door een agent in Ferguson) en Trayvon Martin (doodgeschoten door een buurtwacht in 2012 in Florida), aan al die dodelijke zwarte slachtoffers van recent politiegeweld. 'Aan de schok die ze hebben gevoeld, omdat ze in de steek werden gelaten door de mensen die zijn aangesteld om je te beschermen.'

Bij Kathryn Bigelow vraagt een journalist aan tafel of het haar frustreert dat de grootste discussie rond haar film gaat over haar huidskleur. De regisseur, kalm: 'Daar gaat de meeste discussie niet over. Dit is een misverstand.' Dat klopt: er is kritiek op het ontbreken van zwarte vrouwen in haar film en op het heftige geweld - de motelscènes zijn akelig en beklemmend - maar nauwelijks op Bigelows huidskleur.

Bigelows laatste bezwaren verdwenen toen ze zich realiseerde dat 'de discussie over raciaal onrecht, zeker in Amerika, op iedereen van toepassing is'. Als voorbeeld noemt ze het 'verdrietige en tragische' laatste bericht op de Facebookpagina van Heather Heyer, de witte vrouw die omkwam tijdens de auto-aanslag bij de anti-racismedemonstraties in Charlottesville in augustus. 'Als je niet woedend bent', schreef Heyer, 'dan let je niet op.' Bigelow: 'Die uitspraak gaat volgens mij voorbij aan elk kleurverschil.'

Die manier van denken - nooit afwijken van een idee als dat zich eenmaal in je hoofd heeft genesteld - hield Bigelow naar eigen zeggen over aan haar tijd in de New Yorkse kunstwereld. Ze volgde begin jaren zeventig een kunstopleiding bij het Whitney Museum of American Art, het museum voor Amerikaanse kunst uit de 20ste eeuw. 'Daar doe je niet aan compromissen. Je hebt een idee en je voelt dat het moet worden gerealiseerd.' Een gesprek met nota bene Andy Warhol bracht haar op het idee films te maken. Alleen met film ontstijg je de elite en bereik je een groot publiek, zei Warhol. Dat was precies wat Bigelow wilde.

Krachtige dialoog

Met Detroit maakt Bigelow haar derde film op rij over Amerika in oorlogstijd: over de oorlog in Irak (The Hurt Locker), oorlog op eigen grondgebied (de martelingen om de schuilplaats van Osama Bin Laden te achterhalen, in Zero Dark Thirty) en de oorlog met de eigen bevolking (Detroit). 'Ik zie de paralellen', zegt ze. 'Toch hoop ik dat Detroit vooral een gesprek op gang brengt over raciaal onderscheid in Amerika. Die discussie verloopt nog veel te stilletjes. Zeker vergeleken met een land als Zuid-Afrika, waar een krachtige dialoog plaatsvindt over wederzijdse verzoening. Als Amerika ergens zijn voordeel mee kan doen, is het dat: een krachtige dialoog.'

Journalistieke aanpak

In de jaren tachtig en negentig groeide ze uit tot Hollywoodfenomeen, als de enige vrouwelijke regisseur van grote, lekker dwingende genrefilms. Films die je voelt in je hele lijf. Visceral cinema, zo omschrijven Amerikaanse critici haar stijl. Met biker-vampieren-punk-horrorfilm Near Dark (1987) als het wilde debuut, het met spectaculaire surf- en parachutescènes volgestouwde Point Break (1991) als grootste hit en de visionaire sciencefictionthriller Strange Days (1995) als beste, meest gelaagde film.

Sinds ze journalist, scenarist en filmproducent Mark Boal ontmoette, met wie ze een relatie kreeg, nam ze tamelijk rigoureus afscheid van het lichtvoetig opgediende spektakel waarin ze zo bekwaam was geraakt. Met Boal als haar scenarist, en tot 2012 als haar partner, oogstte ze lof met The Hurt Locker (2008), haar met twee Oscars bekroonde drama over een specialist van de explosievenopruimingsdienst tijdens de oorlog in Irak. 'Van die oorlog werd - in mijn land althans - beperkt verslag gedaan', zegt ze. 'Ik herontdekte film als ideaal medium om het publiek iets te vertellen wat het nog niet weet.' Ze voelt zich met haar nieuwe aanpak verwant aan de journalistiek. 'Ik ben tot de conclusie gekomen dat alleen entertainment niet voldoende is, als ik echt tot het publiek wil doordringen.'

Tekst gaat verder onder de video.

Ze zette haar nieuwe aanpak door met haar bekroonde én bekritiseerde Homeland-achtige CIA-thriller Zero Dark Thirty, over de zoektocht naar en uitschakeling van Osama bin Laden, inclusief nare martelscènes. En nu is er Detroit, weer naar een script van Boal. Nog steeds visceral cinema, maar dan tot aan de lippen in de drek van de realiteit.

Hoewel het aantal vrouwelijke makers van grote Hollywoodfilms nog steeds beperkt is, symboliseert Bigelow toch een gestage verandering in het mannenbolwerk van de Amerikaanse filmwereld. Eindelijk belanden sinds kort ook andere vrouwen aan het roer van omvangrijke studioproducties. 'O God', haar stem schiet omhoog, 'ik ben zó blij dat ik niet meer de enige vrouw in Hollywood ben die grote films maakt.' Bigelow roemt het werk van Ava DuVernay, van het historische drama Selma, en vooral Patty Jenkins, die onlangs een recordsalaris (naar verluidt 7 tot 9 miljoen dollar) uitonderhandelde voor de regie van het vervolg op haar superheldinnensucces Wonder Woman. Bigelow: 'Ik hoop dat jonge meisjes aangemoedigd worden om voor een filmcarrière te kiezen. Dat ze het idee krijgen dat ze niet meer worden tegengehouden. De filmwereld is zich in ieder geval bewust van het gebrek aan vrouwelijke filmmakers. Dat is de belangrijkste verandering.'

Waarom was ze zo lang de enige vrouw die grote films maakte in Hollywood? En waarom verandert dat nu? 'Ik zou willen dat ik kon uitleggen waarom ik de enige was, maar dat is mij nog nooit gelukt', zegt ze. 'Helaas beslis ik niet wie welke films maakt in Hollywood. Het zou leuk zijn als ik wél diegene was.'

Tekst gaat verder onder de video.

Het zou zomaar kunnen dat de 25-jarige Boyega wel zo iemand wordt die de baantjes in Hollywood uit mag delen. Boyega is niet van plan het bij acteren te laten. In 2016 begon hij zijn eigen filmproductiebedrijf, Upperroom Entertainment Limited, met als doel de samenstelling van casts en crews van films diverser te maken. Met zijn eerste coproductieklus hengelde hij direct een grote vis binnen: het volgend jaar te verschijnen Pacific Rim: Uprising, het vervolg op de robotfilm van Mexicaan Guillermo del Toro, waarin hij zelf de hoofdrol speelt. 'Ik ben trots dat mijn plan zo snel lijkt te slagen: er werken zoveel verschillende mensen mee aan die film.'

Vraag hem naar het verschil in belang tussen Star Wars en Detroit, en hij legt direct uit waarom we zijn rol in Star Wars niet mogen onderschatten. 'Ik wil liever niet zelf degene zijn die dit zegt, maar: toen de eerste trailer van The Force Awakens uitkwam, had iedereen het over die zwarte Stormtrooper. De eerste in de Star Wars-geschiedenis die zijn helm afzet, bovendien. Volgens mij is dat een historisch veelbetekenende scène.'

Ja, hij houdt van plannen. Zijn masterplan, noemt hij het zelfs. 'Ik begreep al vroeg dat ik, als ik écht wilde deelnemen aan de discussie over diversiteit in de filmwereld, niet zo'n beroemdheid moet zijn die één, twee dingen zegt over diversiteit en dan uit beeld verdwijnt. Ik wil iemand zijn die anderen de kans geeft in films te spelen.'

En hij wil zelf ook een opvallende carrière, gedefinieerd door de keuzes die híj maakt, met films die iets betekenen. 'Je verkrijgt een grotere creatieve vrijheid als je je eigen toko opzet, dacht ik. Walt Disney moest ook ergens beginnen, toch? Het was zijn droom kinderen vrolijk te maken. Het is mijn droom ervoor te zorgen dat iedereen erbij hoort.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.