'Het inkomen van de Nederlandse acteur, daar ga ik wat aan doen'

Interview Yorick van Wageningen

Yorick van Wageningen, de succesvolste Nederlandse acteur in Hollywood, is eindelijk weer in een Nederlandse film te zien. Dat is niet zomaar. Hij heeft plannen voor Nederlandse acteurs. Want zoals het nu gaat, kan het niet langer.

Yorick van Wageningen. Beeld Zahra Reijs

'Alles wat begint uit stilte is goed', zegt Yorick van Wageningen, als de eerste vraag even op zich laat wachten. De 52-jarige acteur zit op een gerieflijke bank in Amsterdam.

Meer stilte. 'Eh ja. Nou, het gaat natuurlijk niet lukken, dat hele stoppen met acteren.'

Schallende lach. 'Maar ik wil het wel. Echt.'

Dat Van Wageningen zijn afscheid aankondigde in RTL Boulevard, vorig jaar maart, kwam ook voor hem zelf als een verrassing.

Je was dat niet van plan?

'Grappig genoeg niet, nee. Maar toen het eruit was, dacht ik: o heel verstandig dat ik dit gezegd heb.'

RTL was een dagje langsgekomen bij de opnamen van Storm - Letters van vuur. De Nederlandse historische jeugdfilm waarin Van Wageningen te zien is als middeleeuwse boekdrukker draait vanaf vandaag in de bioscoop. 'Ik vind het mooi geweest', zei de acteur ineens voor de RTL-camera. 'Marlon Brando zei ooit: stoppen met acteren, dat is een teken van volwassenheid.'

Het nieuws zoefde die avond langs de nieuws- en entertainmentwebsites, voorzien van mini-cv van Van Wageningen; hoe die met regelmaat in films van vermaarde regisseurs optrad, van Terrence Malicks The New World (2005) tot David Finchers The Girl with the Dragon Tattoo (2011), wat zijn plotselinge besluit des te merkwaardiger maakte. Van Wageningen is immers de acteur die je, ook in een minieme rol, bijblijft, soms langer dan de film. Opvallende oogopslag. Imposant, kneedbaar lijf.

Lees ook: Storm ***

De historische context van Inquisitie en Reformatie versmelt soms gevat met het verhaal. De digitale hercreatie van 16de-eeuws Antwerpen levert een levendig, fantasievol decor.

Je kreeg veel reacties?

'Ja. Een deel van mijn omgeving was in shock. Er waren ook mensen die het niet geloofden. Mijn vrienden hadden het wel een beetje zien aankomen, al had ik het nooit uitgesproken. Nou, dat heeft nog lang geduurd, zei Franky Ribbens.' (scenarist van Penoza, Hollands Hoop)

Van alle wegen naar Hollywood, is de route van Van Wageningen uit van het klassieke droomscenario. Hij debuteerde in Total Loss, een lowbudget-speelfilm uit 2000 over drie jonge mannen die omkomen bij en auto-ongeluk. De film kende in eigen land geen voortvarende doop: tot tweemaal toe afgewezen door het Filmfonds, zonder gejuich onthaald door de Nederlandse pers, slechts 1.699 bioscoopbezoekers.

En toen werd de thriller geselecteerd voor het festival van het Amerikaanse Film Instituut te Los Angeles, waar de film nota bene opviel. Bij de Coen-broers bijvoorbeeld, die regisseur Dana Nechushtan complimenteerden. En bij Steven Spielberg, die Van Wageningen uitnodigde voor een gesprek en hem een belangrijke bijrol aanbood in zijn sciencefiction Minority Report (2002).

Filmografie

Total Loss (2000)

Me and Morrison (2001)

Soul Assassin (2001)

Deserter (2002)

The Tulpe Luper Suitcases (2003)

Beyond Borders (2003)

The Chronicles of Riddick (2004)

The New World (2005)

Oorlogswinter (2008)

The Way (2010)

De Troon (miniserie)

The Girl with the Dragon Tattoo (2011)

47 Ronin (2013)

De wederopstanding van een klootzak (2013)

Last Summer (2014)

Blackhat (2015)

Papillion (2017)

Je won de loterij.

'Ja, zo voelde dat. Onvoorstelbare mazzel.'

En toen pakten ze je de loterij af.

'Verschrikkelijk. Het stond overal op de voorpagina en vervolgens ging het niet door.'

De papieren van 'de Hollander' kwamen niet tijdig rond en de rol ging naar Colin Farrell. Die pech werd snel goedgemaakt: na het werkvergunning-echec bij Spielberg zong de naam Van Wageningen rond in de juiste kringen. Al vlot volgde een rol in Beyond Borders, een middelgroot romantisch Hollywooddrama van 007-regisseur Martin Campbell waarvoor de Nederlander de wereld overtrok voor opnamen in onder meer Namibië, Thailand en Canada, in gezelschap van hoofdrolspelers Angelina Jolie en Clive Owen. 'Angelina was hartstikke leuk, Clive was hartstikke leuk, Campbell was geweldig. Thuis speelde ik in kut-televisieserietjes en ineens dit. Beter bestaat niet. En dat is het in feite nog steeds.

'Oja. Goede Tijden was maar anderhalve week hoor. Ik zat ook in een vreselijke serie als Zonder ernst (een comedy van de NCRV, red.). Dat was om mijn WW bij elkaar te krijgen, toen mijn enige doel. Ik had wel andere doelen, maar dan alleen in mijn dromen: stoned op de zitzak. Ik ben, zoals menig acteur, gaan acteren omdat ik wanhopig níét mezelf wilde zijn.'

Viel het mensen op dat je zo getalenteerd was?

'Dat begon pas toen ik mijn vinger van de zelfdestruct-knop afhaalde. Eerder kreeg ik het altijd voor elkaar dat iets kapotging zodra het succesvol dreigde te worden.'

Te veel blowen, te veel xtc.

'Jaja.'

Toen je net begon, zei je dat je in het buitenland in series had gespeeld en daar ook een acteursopleiding had genoten. Je acteerde dat je acteerde.

'De leugen regeerde.'

Je hebt nooit les gehad in acteren?

'Gelukkig niet. Wat je maakt, moet de techniek dicteren. Niet andersom. Al is er wel een verschil tussen acteren in een film of in het theater.'

In het theater is er geen close-up.

'Dat maakt alles uit. De mensen op rij vijftien willen het ook graag meemaken, daar heb je techniek voor nodig. In film werkt elke vorm van techniek tegen je. Ik zag het bij Gaite Jansen, een vriendin. Die was fenomenaal. En toen ging ze vier jaar naar de toneelacademie Maastricht en was er helemaal niets over van wat Gaite zo bijzonder maakte. Zes maanden na de academie was het weer terug. Dat is echt mazzel: dat ze zo goed is, dat ze die laag weer weg kon halen. Het heet ook niet voor niets toneelacademie: de prioriteit ligt bij het theater. Terecht. Maar levensgevaarlijk als je in films acteert.

'Toen David Fincher werd geïnterviewd voor The Social Network legde hij uit waarom hij soms tachtig of negentig takes nodig heeft: omdat acteurs weten wat ze gaan doen, en hij net zo lang doorfilmt tot ze dat niet meer weten. Juist omdat hij alles op de set zo omlijst en uitdenkt, moet dat wat de acteurs doen leven. Als je dat ook nog vastzet, krijg je een dooie boel.'

Van Wageningen speelde een opmerkelijke rol in The Girl with the Dragon Tattoo, Finchers verfilming van de Zweedse bestseller, als perverse voogd en advocaat van het personage Lisbeth Salander (actrice Rooney Mara).

'We hadden erover gesproken dat die Bjurman latent homoseksuele trekjes moest hebben. Die scène waarin ik haar verkracht begint ermee dat ik haar vastbind. Ik denk dat het bij take twee of drie was: ik laat mijn broek vallen en zie opeens die jongensbillen. Want dat zijn het, die billen van Rooney. Ik denk: daar moet mijn gezicht in. Dus ik doe dat. Ik speel die scène en Fincher zegt er niks over. Dan denk je: nou, dat doe ik nooit meer. De volgende dag zei hij: dat ene wat je gisteren deed, daar gaan we mee door.'

Het bewuste moment haalde de film, en werd bejubeld door schrijver Bret Easton Ellis.

Van Wageningen in The Girl With the Dragon Tattoo. Beeld ap

Toen je een masterclass gaf op het Nederlands Film Festival waarschuwde je dat we in Nederland te veel repeteren.

'Ja, dat is mijn grote bezwaar. Het is een soort schijnveiligheid: je bouwt zekerheden in, maar mist daardoor de momenten waarop iets ontstaat. Het heeft ook te maken met tijd. Die 139 draaidagen voor The Girl with the Dragon Tattoo was totale waanzin, dan kun je iets ook negentig keer overdoen. Maar bij Fincher draait de camera ook meteen bij je eerste keer. In Nederland vaak niet.

'Storm bevat zo'n moment: het was zes uur 's ochtends, we konden aanvankelijk niet draaien vanwege de mist, we lagen op een soort drijvend vlot, ik en de geluidsman, water makend, zeiknat. Regisseur Dennis (Bots, red.) kon niet eens op het vlot, het was te klein, maar in die haast en met al dat ongemak gebeurt er dan iets, wordt het ineens een bijzondere scène.

'Voor Blackhat bijvoorbeeld (thriller uit 2015 met Van Wageningen als hacker, red.), zag ik Michael Mann achtduizend figuranten regisseren. Die moesten een bepaalde kant op rennen. Alles was gereed. En twee minuten voor we gaan draaien zegt hij: nee, we rennen de andere kant op. Dat doet hij niet voor niks. Je zoekt de geboorte van iets, dat wil je vastleggen.'

Op de filmwebsite IMDB staan nu zo'n twintig speelfilms achter je naam. Ik wil je niet opjagen, maar het hadden er ook best veertig kunnen zijn.

'Ik moet er niet aan denken.'

Wat vindt Kemna Casting hiervan?

Directeur Kemna Casting Janusz Gosschalk: 'Het is waar dat we groot zijn, maar we functioneren als een soort maatschap, met de smaak van veel, autonoom werkende casting-directors. Het klopt dat we niet in dienst staan van acteurs, daar zijn a priori agenten voor, wij werken voor producenten en regisseurs, zoals elk castingbureau. Maar we doen dat met veel liefde en aandacht voor acteurs. We zijn met elkaar altijd op zoek naar nieuw talent. Ik ben het er niet mee eens dat je in Nederland steeds dezelfde acteurs ziet. Daar zouden we veel mensen tekort mee doen. Het kan ook niet, met alle producties die gemaakt worden.'

Je hebt jezelf in perioden een dieet opgelegd: één Hollywoodfilm per jaar, vaak een kleine rol.

'Dat is gedeeltelijk gewoon zo gelopen. En ik heb er zelf een beetje de hand in gehad. Het is ook niet zó leuk: steeds ergens anders, van Hongkong tot Vancouver. Zit je vier maanden in een hotel, hamburgers eten van de roomservice. Soms ben je wekenlang niet nodig: in Amerika huren ze je in voor de hele opnameperiode. In 2015 was ik in totaal achttien dagen thuis, dat trek je op een gegeven moment niet meer. Het is ook een buitengewoon onverantwoordelijk leven.'

Het moment waarop je besloot: dit is niet wat ik wil, was dat tijdens de opnamen van dat samuraispektakel 47 Ronin, met Keanu Reeves?

'Nou dat was maar anderhalve week of zo, die opnamen.'

Je bent precies een seconde te zien in die film.

'Een flits. Al mijn scènes zijn eruit gesneden. Dat gebeurt soms. Ik moet zeggen: dat heeft ook wel bijgedragen aan mijn beslissing. Het gebeurde me ook een paar keer achter elkaar dat films waarop ik me enorm had verheugd op het laatste moment niet doorgingen. Omdat de financiering wegviel, of de salarisonderhandelingen niet rondkwamen. Of omdat George Clooney, de hoofdrolspeler, besloot dat hij toch geen tijd had, twee maanden voor de opnamen. Beste script dat ik ooit las. En weg is de film.

'Kijk, ik heb nu net een remake van Papillon gedaan. Grote film. Dat was tof. Maar we draaiden in Servië en Montenegro, drie maanden lang. En dan zijn er volle weken waarin je niks doet... dat breekt me op. Vroeger vond ik dat heerlijk.'

Ik wist niet dat je voor die film was gecast.

'Dat is ook nog niet bekend. Ik speel de gevangenisbewaarder, de directeur. Goeie rol.'

Hoe reageerde je Amerikaanse agent toen je zei dat je wilde stoppen?

Harde lach. 'Dat weet hij nog niet. Binnenkort ga ik weer eens naar L.A., dan zeg ik het hem. Ik neem aan dat hij het begrijpt. We hebben een goede band.'

Je zit bij een klein bureau, geen doorsnee-agentschap.

'Ik heb een geniale agent. Hij is knettergek, maar wel goed knettergek: met een enorme liefde voor zijn acteurs. Hij gaat ver. Soms zo ver dat hij naar de set komt en dan het castinghoofd van een studio zó beledigt dat ze hem een straatverbod opleggen. Dat is geen kattenpis hoor, een straatverbod.'

Jouw agent valt je niet de hele tijd lastig met willekeurige rollen?

'O nee. Het heeft mij zeven jaar gekost voor ik überhaupt doorhad dat hij me bij televisie vandaan hield.'

Dat wist je niet?

'Nee. Maar ik ben blij dat hij dat gedaan heeft. Dat hij begreep dat televisie niet goed voor me was. Ik denk dat ik gek was geworden als ik vast had gezeten in een serie, elk jaar opdraven om hetzelfde te doen.'

Wat ga je doen als je wel stopt met acteren?

'Ik kan over twee jaar met pensioen. De studio's dragen pensioenpremies af aan de Screen Actors Guild, de vakbond. Dat is fantastisch geregeld in Amerika. Ik ben aan het schrijven nu, dat is zo onvoorstelbaar bevredigend. Schrijven was mijn jongensdroom. Meer dan spelen.'

Fel: 'Maar elke keer als ik begon met schrijven, wilde ik mezelf van het dak gooien. Ik werd zo depressief van die innerlijke criticus die ik bij het acteren ook wel gekend heb, soms nog ken.

'Dat is allemaal veranderd toen ik een Amerikaanse therapeut tegenkwam. Gewoon klassieke therapie, over je ouders praten. Na drie maanden zei hij: ik denk dat je er nu klaar voor bent te gaan schrijven. Onzin, dacht ik. Maar hij dwong me: je gaat nú schrijven en straks lees je voor wat je hebt. O man, dat vond ik zo verschrikkelijk. Maar sindsdien is het... spectaculair. Ik word 's ochtends wakker, sta meteen op, muesli, koffie, en ik verhuis naar mijn werkkamer.

Yorick van Wageningen op de rode loper voorafgaand aan de Nederlandse première van de film 12 Years a Slave. Beeld anp

Wat schrijf je?

'Eerst een concept voor een televisieserie, daar zijn een paar producenten nu mee aan het leuren. Het speelt in de nabije toekomst en er is een PVV-achtige partij aan de macht gekomen. Het is alleen zo verschrikkelijk duur dat het wel nooit gemaakt zal worden. Geeft niet. En nu ben ik aan een roman begonnen, in het Engels. Of iemand erop zit te wachten maakt me niet uit.'

'En verder probeer ik... O God, nu ga ik iets zeggen... Dit gaat niet over mij, maar als je kijkt naar een gemiddeld inkomen van Nederlandse acteurs... dat is triest. Ik heb straks wat tijd over. Dus ik wil proberen daaraan wat te doen. Dat is het prettige aan stoppen met acteren: ik kan me ook permitteren iets te zeggen over de schofterige wijze waarop het RODAP-cartel, een monsterverbond van producenten, omroepen en kabelmaatschappijen de acteurs schrijvers en regisseurs uitknijpen en ze afschepen met een fooi die moet doorgaan voor auteursrecht.

'Of over casting in Nederland: waarom zie je altijd overal dezelfde acteurs? Niemand durft te praten over de destructieve macht van het Kemna Casting-monopolie. Er werken aardige mensen daar hoor, maar het bedrijf staat niet in dienst van de acteurs. Er is maar één smaak, die van Kemna. Zelfs in Amerika bestaan er geen castingbureaus die zo groot zijn. Ze doen denk ik 90 procent van alles. Je hebt Rebecca van Unen, verder nog. (Oi Mundo casting, red.).'

Toch kan ik me niet voorstellen dat een regisseur als Martin Koolhoven zich iets aantrekt van de voorkeur van een castingbureau.

'Dat is een van de weinigen. Hij cast ook niet bij Kemna. Er zijn veel getalenteerde acteurs die bij Kemna niet aan de bak komen, ik was er een van.'

In de krant stond dat jij afviel voor de hoofdrol in Michiel de Ruyter omdat je salariseis te fors was.

'Nou, dat was ook zo. Kijk, De wederopstanding van een klootzak deed ik voor veel minder geld: schitterend script, miniem budget. Maar je moet me voor een film van 12 miljoen niet mínder willen betalen dan voor Wederopstanding van een klootzak. Dat vind ik niet kunnen.'

Frank Lammers zegt: dat geld verdien ik dan wel bij Jumbo.

'Dat is toch te gênant voor woorden, dat iemand daarvoor reclames moet doen? Omdat hij het met zijn eigenlijke werk niet verdient? Nog zoiets verbijsterends: als je in Nederland draait, gaat om drie of vier uur 's middags de halve acteursploeg al weg, omdat ze ergens in Tilburg toneel moeten spelen. Maar je kunt op de set niet alles geven als je weet dat je 's avonds nog in het theater staat. Als ik een kleine film doe in Italië, met een budget van 800 duizend euro (Last Summer, 2014), verdienen de acteurs allemaal het vierdubbele van wat ze hier in Nederland krijgen. Ik wil dat aankaarten.'

Ik dacht: je stopt met acteren, dus je neemt wat afstand.

'O nee. Het gaat me enorm aan het hart, de Nederlandse film.

Dat citaat van Marlon Brando: 'Acting is a bum's life.'

'Een ex van me heeft dat ooit groot op een T-shirt voor me laten drukken: acting is the expression of a neurotic impulse. It's a bum's life. Quitting acting, that's the sign of maturity. Recht in de roos. Toen ik 50 werd, was er ineens dat idee: ik moet iets gaan doen met mijn leven. Misschien een idiote gedachte, want ik doe al iets. Maar ik vond dat ik mijn dromen achterna moest, zelfs al moest ik daarvoor eerst in therapie.'

Brando noemde als voordeel van zijn acteercarrière dat die hem in staat stelde een goede psychotherapeut te kunnen betalen.

'Echt? Nou ja, je moet verder. Ik moet verder.'

Dat ga je nu doen.

'En dan kan er altijd nog iets voorbijkomen, een rol of zo, waarvan je zegt: ja luister, hier kan ik écht geen nee tegen zeggen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.