'Grootste architect twintigste eeuw' dweepte met Hitler

Dat de vader van de moderne architectuur - zijn theoretisch werk uit 1923 is nog steeds van belang - Hitler verheerlijkte en bevriend was met Franse fascisten, komt bij fans hard aan.

Beeld AFP

Onthullingen dat de grootste architect van de 20ste eeuw, Le Corbusier, jarenlang vriendschap koesterde met Franse fascisten en pro-Hitler-brieven schreef, zijn hard aangekomen in architectuurkringen. 'Schokkend', vindt architectuurhistoricus Kees Somer, die onderzoek deed naar het ontstaan van stedebouwtheorieën, waarbij Le Corbusier en de Nederlander Cornelis van Eesteren een grote rol speelden.

Le Corbusier (1887-1965, echte naam Charles-Édouard Jeanneret-Gris) was blijkens twee onlangs verschenen boeken jaren bevriend met Pierre Winter, de oprichter van de Revolutionaire Fascistische Partij in Frankrijk. Aan zijn moeder schreef de architect in 1940: 'Als hij meent wat hij zegt, kan Hitler zijn leven bekronen met een prachtig werk: het herscheppen van Europa.' En: 'Geld, de Joden, de vrijmetselarij, alles zal worden onderworpen aan de wet. Deze schandelijke constructies zullen worden ontmanteld.'

De Franse journalist Xavier de Jarcy, auteur van Le Corbusier, un fascisme français, noemt Le Corbusier een 'onverbloemde fascist'. En verwijt de architectuurwereld dat die haar ogen lang heeft gesloten voor zijn zeer rechtse opvattingen. Niet helemaal waar, wel een beetje, zegt Tom Avermaete, hoogleraar aan de TU in Delft. Kenners wisten wel dat Le Corbusier minder fraaie kanten had. 'Maar zo expliciet als ik het nu lees, dat is nieuw voor me', zegt Avermaete.

Vader van de moderne architectuur

Hij vindt het goed dat dit aan de orde wordt gesteld. 'Architecten worden weleens afgeschilderd als een soort heiligen. Maar het vak is gecompliceerd, je moet je tot veel verschillende belangen zien te verhouden: politiek, sociaal en financieel.' Dat maakt het lastig altijd schone handen te houden. Ook vandaag nog. Avermaete: 'Moet een architect bouwen voor dubieuze regimes, zoals OMA van Rem Koolhaas, dat het hoofdkantoor van de Chinese staatstelevisie in Peking heeft ontworpen?'

Het nieuws is pijnlijk voor de Le Corbusierfans - en daar zijn er veel van in architectuurkringen. Hij is de vader van de moderne architectuur. Zijn boek Vers une Architecture uit 1923 wordt nog altijd gretig gelezen. Er is net een overzichtstentoonstelling geopend in het Centre Pompidou in Parijs, vanwege 'Corbu's' 50ste sterfdag. Daar wordt met geen woord gerept over zijn lonken naar het fascisme.

'Bij mijn onderzoek ben ik geen verwijzing naar die fascistische sympathieën van Le Corbusier tegengekomen', zegt Kees Somer, auteur van De functionele stad, over de Nederlandse stedebouwer Van Eesteren. Die was in de jaren twintig en dertig actief in de CIAM, een invloedrijke groep moderne architecten waarvan Le Corbusier het meest spraakmakende lid van was. 'In kringen van het modernisme overheerste juist het linkse gedachtengoed. Het waren kunstenaars en ontwerpers die de gewone man wilde verheffen.'

Een schaal die niet past bij de mens

Wel was al duidelijk dat Le Corbusier liefhebber was van krachtige leiders. 'Hij hield van machers', zegt Somer. 'Hij was fan van Lodewijk XIV. Grote ideeën doordrukken paste in zijn straatje. Zijn projecten hadden een grote schaal. Je ontwerpt immers niet zómaar een compleet nieuwe stad zoals Le Corbusier heeft gedaan met Chandigarh in India.'

Le Corbusier wordt zowel gevierd om zijn gebouwen als om zijn utopische stedebouwkundige ideeën. In Nederland zijn in de oorspronkelijke Bijlmermeer ideeën van Le Corbusier verwerkt, gebouwen waarvan overigens al een flink deel is gesloopt omdat die losstaande flats in groene oases voor veel onveiligheidsgevoelen zorgden.

'Als architect bewonder ik hem zeer, als stedebouwer niet', zegt architect Wilfried van Winden, die het spraakmakende hotel van Zaanse huisjes in Zaandam ontwierp en kritisch is op de dominantie van het modernisme in de architectuur. De stedenaanpak van Le Corbusier 'is van een schaal en idee die niet past bij het leven van de mens'.

Hoewel Van Winden een slag om de arm houdt en eerst het boek wil lezen, vindt hij dat uitlatingen over Joden en Hitler 'Le Corbusier toch wel plaatsen in het rijtje Wagner, de architect Giuseppi Terragni en Ezra Pound. Heel goede kunstenaars, maar met een smet. Dit betekent niet dat we hun werk bij het grofvuil moeten zetten.'

Beeld AP

Le Corbusier op bankbiljet

Er zijn eerder onderzoeken verschenen naar bedenkelijke uitlatingen van Le Corbusier, maar nooit was de commotie zo groot. Volgens François Chaslin van het net verschenen Un Corbusier werkte de architect tijdens de Tweede Wereldoorlog als stadsplanner voor het regime in Vichy, dat collaboreerde met de Duitsers. Ook was de Franse arts en fascist Pierre Winter meer dan een kennis; hij steunde Le Corbusier in het omstreden Plan Voisin uit 1925, waarmee Le Corbusier het derde en vierde arrondissement van Parijs volledig wilde wegbulldozeren en er achttien reusachtige kantoorflats voor terugplaatsen.

In 2010 ontstond commotie omdat de Zwitserse bank UBS Le Corbusier gebruikte voor een reclamecampagne. De campagne werd gestaakt, toen bleek dat Le Corbusier Joden in zijn brieven 'idioten' noemde en Hitler bijviel. Terwijl UBS juist een pijnlijk verleden had met in beslag genomen Joodse tegoeden in de Tweede Wereldoorlog. Van de in Zwitserland geboren en later tot Fransman genaturaliseerde Le Corbusier staat nog altijd een portret op het Zwitserse biljet van 10 franc. De Fondation Le Corbusier in Parijs zegt in een reactie dat ze de beschuldigingen aan het adres van de architect 'manipulatief' vindt.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.