Interview Spike Lee

‘Er bestond een ongeschreven wet dat zwarte films in Europa niet aanslaan, dat kunnen ze nu niet meer zeggen’

BlacKkKlansman moest ook iets zeggen over het verdeelde Amerika van nu, vond Spike Lee. De regisseur vertelt de Volkskrant over het belang van de zwarte film in de Amerikaanse maatschappij. ‘We bouwen en bouwen, we bewegen omhoog.’

‘Zwarte man infiltreert KKK’, zegt Spike Lee, met nadruk op elk afzonderlijk woord, en elke letter K. ‘Dat kán niet waar zijn.’

Ook de 61-jarige Amerikaanse filmmaker had nog nooit gehoord van de fabuleuze undercoveroperatie van Ron Stallworth, de allereerste zwarte agent van het politiekorps te Colorado Springs. Die reageerde eind jaren zeventig op een ledenwerfadvertentie van de Ku Klux Klan, deed zich telefonisch voor als betrokken racist, getuigde van zijn haat jegens de zwarte, Joodse en Aziatische mens, werd lid en drong al bellend door tot de top van de extremistische organisatie: Grand Wizard en Klan-leider David Duke. Om niet door de mand te vallen, stuurde de zwarte agent een witte undercovercollega naar lokale Klan-bijeenkomsten als zijn aanwezigheid vereist was.

De filmrechten van de in 2014 verschenen memoires van Stallworth werden gekocht door Jordan Peele, maker van de horrorsatire Get Out, waarvoor hij een Oscar voor beste scenario kreeg. Die achtte zijn collega Lee beter geschikt voor de regie. ‘Is dit echt?’, vroeg Lee. ‘Dan doe ik het.’

Humor

Producent Peele had één verzoek: of het een humorvolle film mocht worden. Lee had ook wat voorwaarden: BlacKkKlansman mocht in geen geval zo’n historische film worden die enkel terugblikt op misstanden van toen, een veilige vier decennia later. Lee’s verfilming moest ook – of juist – iets zeggen over het heikele Amerika van nu, over de wereld van vandaag. ‘We besloten de film te larderen met uitspraken die je nu ook weer hoort, zoals America first.’

Lee zit tegenover vijf journalisten, op een dakterras in Cannes, tijdens het filmfestival begin deze zomer. Anders dan een dag eerder, bij de persconferentie na de allereerste vertoning van BlacKkKlansman, draagt Lee vandaag geen merchandise (petje, T-shirt) van zijn eigen film. Ook onderstreept hij zijn engagement ditmaal niet met een lading krachttermen; eerder schalde een recordaantal ‘motherfuckers’ door de Franse perszaal, vaak in relatie tot de huidige bewoner van het Witte Huis. Maar ook een zachtmoediger Lee blijft onverminderd alert. Journalisten die niet nauwkeurig genoeg zijn in hun vraagstelling, worden vriendelijk gecorrigeerd. Lee, gevraagd naar het politieke gehalte van zijn werk: ‘Zelfs als je besluit iets níét politiek te maken, is dat al een politiek statement. En hoe kan ik een film maken over de Klan en de politiek erbuiten laten?’ Vrolijke hinniklach: ‘Zó’n goede filmmaker ben ik niet.’ Dan, op de vraag hoe BlacKkKlansman aansluit op zijn eerdere films: ‘Meneer, ik doe dit al dertig jaar! Welke film? Met alle respect, ik heb veertig films gemaakt. Bedoelt u Malcolm X, Do the Right Thing? Of films als 25th Hour en Inside Man? Of Mo’ Better Blues?’

Adam Driver als Flip Zimmerman tijdens de opnames van BlacKkKlansman. Beeld Film Still

Succes

Malcolm X dan toch, Lee’s biografische epos over de Afro-Amerikaanse activist, met Denzel Washington in de hoofdrol. ‘Daar ga je. O, jazeker, BlacKkKlansman sluit aan op Malcolm X, want beide films willen iets zeggen over waar we nú staan in Amerika.’ Die eerdere film, uit 1992, begon met de echte – en destijds actuele – beelden van het politiegeweld tegen Rodney King. Ook BlacKkKlansman bevat echt en gruwelijk geweld, ingepast aan het slot van de speelfilm: hoe de rechts-radicaal en witte nationalist James Alex Fields in 2017 met zijn auto inrijdt op de menigte antiracistische tegendemonstranten, bij Charlottesville. Lee: ‘We waren al klaar met filmen, zaten midden in de montage, toen ik de beelden zag op CNN. Ineens was het geplande einde van BlacKkKlansman niet meer het einde. Voordat ik die echte beelden toevoegde, vroeg ik eerst toestemming aan de moeder van Heather Heyer (de Amerikaanse vrouw die omkwam bij de aanslag, red.). Zij ging akkoord. Het was een terroristische daad. De KKK (die ook aanwezig was bij de demonstraties te Charlottesville, red.), alt-right en neonazi’s staan misschien niet als terroristische bewegingen vermeld op de lijst van de FBI, maar ik denk dat ze dat wel zijn. In willekeurig welk ander land waar we auto’s zo op mensen zien inrijden, wordt dat beschouwd als een terroristische daad. Voor Charlottesville geldt hetzelfde: terrorisme.’

Malcolm X, in 2000 opgenomen in de Amerikaanse nationale filmcollectie omwille van de culturele en historische betekenis, verdiende begin jaren negentig ternauwernood het budget terug aan de kassa. Of Malcolm X het anno 2018 beter zou doen? Lee lacht. ‘Goede vraag! Ha, ik denk niet dat we Black Panther-achtige hoeveelheden bezoekers zouden trekken. Maar wat je moet weten: ik denk dat Black Panther (de Marvel-blockbuster met zwarte cast en regisseur, red.) er nooit zou zijn geweest zonder Malcolm X en Do the Right Thing. Die films hielpen, zoals Get Out ook hielp. We bouwen en bouwen, we bewegen omhoog. Black Panther… o, ik was zo blij met het succes van die film. Er bestond een ongeschreven wet onder studio’s dat zwarte films in Europa niet aanslaan. Studiolui kunnen dat nu niet meer zeggen, het is weerlegd. En daarom ben ik ervan overtuigd dat Black Panther de wereld heeft veranderd, wat film betreft.’

John David Washington als Ron Stallworth. Beeld FILM STILL

Echt gebeurd

Zo’n 90 procent van wat er te zien is in BlacKkKlansman is waar gebeurd, stelt de echte Ron Stallworth (65) in interviews. Van het komische onbenul van de Klan-leden, die niet doorhebben dat ze worden beetgenomen door een zwarte agent, tot het aanmerkelijk minder komische gevaar: net als in de film telde de Klan-afdeling in Colorado onder de leden ook echt enkele militairen uit het Amerikaanse leger, die toegang hadden tot explosieven. En werd Stallworth, net als zijn filmevenknie, als enige zwarte agent tevens ingezet om, in burger, de plaatselijke zwarte studentenbeweging in de gaten te houden, als die de prominente burgerrechtenactivist Stokely Carmichael ontvangt als gastspreker.

 Zo laat Lee in BlacKkKlansman verschillende visies wringen: Stallworth bevecht het racistische systeem van binnen en de burgerrechtenbeweging van buiten. Wat geniet de voorkeur? ‘Die vraag raakt aan de kern van de film’, zegt Lee. ‘Ik spreek nu als Afro-Amerikaan. Niet námens de Afro-Amerikanen, maar gewoon als degene die hier aan tafel zit. Dit debat wordt al jarenlang gevoerd binnen de zwarte gemeenschap. Doe je research, kijk op Google. Het is niet nieuw. Eerst was er Booker T. Washington versus W.E.B. Du Bois (die ruim honderd jaar geleden twee facties van de burgerrechtenbeweging vertegenwoordigden, red.). Vervolgens had je Martin Luther King en Malcolm X. En als je mijn mening vraagt: kijk naar American football. Daar weten jullie misschien niet zo veel van af, maar je moet een team hebben dat met de bal kan gooien én met de bal kan rennen. Het is niet één van de twee. Kijk naar Obama: alle wetten die hij tekende als president, worden nu weggevaagd door die gast in het Witte Huis. Tragisch. Dus één man binnen is niet genoeg. Voor verandering heb je mensen binnen én buiten het systeem nodig.’

Lees ook Berend Jan Bockting’s recensie van de film BlacKkKlansman: 

Spike Lee’s BlacKkKlansman gaat op speelse wijze met de ontwikkelingen van hedendaags Amerika aan de haal (vier sterren)
Spike Lee’s BlacKkKlansman is een allegorie van hedendaags Amerika. De film wordt speels en opgewekt opgediend, maar trilt van sluimerende woede

John David Washington 

De rol van agent Stallworth in BlacKkKlansman wordt gespeeld door John David Washington, de 34-jarige zoon van steracteur Denzel Washington. Als kind speelde hij al een rolletje in Spike Lee’s Malcolm X (1992). Hij hoefde geen auditie te doen voor BlacKkKlansman. Lee: ‘Ik wist dat hij het kon. Hoe gaat dat Franse gezegde ook alweer? Honden baren geen katten. Hij zit niet op z’n kont hoor, zo van: ik ben de zoon van Denzel Washington. Ik zeg je: hij heeft het.’ 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.