'Die schok, die nog altijd natrilt, wilde ik vatten in een voorstelling'

Bo Tarenskeen maakte een toneelstuk over het nazi-verleden van Heidegger

Bo Tarenskeen schreef en speelt een stuk over het nazi-verleden van filosoof Heidegger.

Bo Tarenskeen. Beeld Marjolein van der Klauw

Na nazi-ingenieur Adolf Eichmann in een opera en de Amerikaanse politicus Henry Kissinger in een solo, is nu filosoof Martin Heidegger aan de beurt. Onbedoeld is zijn recente toneelwerk daarmee een soort trilogie van het 'kwade denken' geworden, zegt schrijver en theatermaker Bo Tarenskeen (36), een onderzoek naar 'het hoofd dat de wereld verraadt', zoals hij het noemt. 'Dit zijn drie bovengemiddeld intelligente, bijzonder fascinerende mannen, die zich lieten verleiden door het kwaad en aan de verkeerde kant van de geschiedenis belandden.'

Tijdens zijn studie filosofie werd Tarenskeen gegrepen door Sein und Zeit (1927), het standaardwerk waarmee Heidegger denkers als Hannah Arendt en Jean-Paul Sartre beïnvloedde. 'Heidegger is een van de belangrijkste filosofen van de 20ste eeuw. Zijn werk is duizelingwekkend en op een bepaalde manier ontroerend.' En toch is daar altijd die ene, grote smet: Heidegger was van 1933 tot 1945lid van nazipartij NSDAP. Tarenskeen: 'Hij heeft daarvan nooit afstand genomen of spijt betuigd. Dat blijft bewonderaars tot op de dag van vandaag kwellen. Die schok, die nog altijd natrilt, wilde ik vatten in een voorstelling.'

Vriendschap met Heidegger

In Heidegger speelt Tarenskeen een Joodse professor die terugblikt op zijn vriendschap met Heidegger en via diens gedachtengoed tot een verklaring voor zijn omstreden sympathieën tracht te komen. Tevergeefs. 'Het verlossende antwoord dat nooit komt - dat vond ik een mooie metafoor voor Europa. De Holocaust heeft zo'n enorme wond geslagen. Het is een onherstelbaar trauma dat nog altijd doorwerkt.'

Ter voorbereiding las Tarenskeen naast Sein und Zeit en Heideggers biografie ook zijn dagboeken, die een paar jaar geleden werden uitgegeven. 'Ik wist natuurlijk dat hij nazi was, en als dramatisch personage maakt dat hem juist interessant, het geeft hem reliëf. Maar toch was het schokkend te lezen hoe hij schrijft over 'de Joodse samenzwering'. In 1942 schrijft hij dat er geen echte pijn is in de wereld. In 1942! Het is verbijsterend dat zo'n grote geest zo compleet is losgezongen van het medemenselijke.'

En dat terwijl Heideggers filosofie op een bepaalde manier heel verbindend is, aldus Tarenskeen. 'Heidegger schreef mooi over het 'belichaamd denken': dat we niet alleen met onze hersens denken, maar ook met onze vingertoppen. Hij liet zien dat onze wereld niet alleen een biologische wereld is, maar ook een van ervaringen en betekenis. Descartes maakte onderscheid tussen lichaam en geest. Bij Heidegger zijn die één: we denken ook met ons lichaam en met ons gevoel. Ik vind dat een prachtig uitgangspunt.'

Decennialange fascinatie

Maar dat hij, na een decennialange fascinatie, nú de noodzaak voelde deze voorstelling te maken, heeft te maken met de nationalistische en ultrarechtse krachten die in Europa opduiken, en de weerklank die ze vinden bij grote groepen mensen.

'Als ik zelf probeer een verklaring te formuleren voor zijn dubieuze fascinatie, is het dat toen de houvast van religie afbrokkelde, de nazi's simpelweg het beste alternatieve verhaal boden; het helderste narratief. Fascistische systemen hebben een esthetische aantrekkingskracht: de duidelijkheid, de ernst, het gebrek aan twijfel of zelfrelativering. Democratie is een rommelig en chaotisch bestuurlijk model, waarin geen enkele absolute waarde wordt getolereerd. Veel mensen hebben moeite met dat relativisme. Ook nu weer. Dat maakt Heidegger opnieuw actueel.'

Heidegger, 17/2, Theater Frascati, Amsterdam. Daarna tournee.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.