'Dementie toont Iron Lady als mens'

Goede films over dementie dragen bij aan het verminderen van gevoelens van schaamte en schuld en aan openheid over de aandoening. Alleen de film Iris voldoet aan deze criteria. Dat beweren Debby Gerritsen en Yolande Kuin.

Meryl Streep poseert op de Europese premiere van de film The Iron Lady. Foto afp

De discussie die is losgebarsten naar aanleiding van The Iron Lady, de film over het leven van Margaret Thatcher, geeft aan dat er een lange weg is te gaan naar openheid over dementie. Aan de orde komt, vergelijkbaar met de discussie over de serie Beatrix, Oranje onder vuur, of je een publieke persoon die nog leeft op z'n kwetsbaarst in beeld mag brengen. Een door Nieuwsuur geïnterviewde Britse journalist noemde het zelfs 'cruel'.

Het gaat echter niet alleen over kwetsbaarheid. Het stigma over dementie is zo sterk dat Golden Globe-winnares Meryl Streep (de hoofdrolspeler) zich genoodzaakt voelt in de vele interviews te zeggen dat haar ouders ook dementie hadden en dat dementie geen schande is.

Dementie doet iets met een mens dat velen blijkbaar als ongepast beschouwen en 'mensonterend' noemen. Vanuit ons eigen, cognitief gezonde perspectief is het moeilijk te verdragen een dement iemand te zien knoeien met eten, te zien plassen in de prullenbak of een goedbedoelende verzorgende de huid vol te zien schelden. Maar het gebeurt en het is menselijk. Zo menselijk dat 1 op de 5 mensen een vorm van dementie krijgt, waarvan de ziekte van Alzheimer het meest voorkomt.

Psychiatrische ziekten worden veelal op een veroordelende manier afgebeeld in films en op tv. Bekend is dat dit een belangrijke invloed heeft op de publieke perceptie, bijdraagt aan de stigmatisering van deze ziekten en de drempel om hulp te zoeken verhoogt. Wat is de bijdrage van The Iron Lady aan het stigma rond dementie? Het is belangrijk dat dementie aan de orde komt in films voor het grote publiek. Maar tonen deze films wat dementie is? Moeten we blij zijn met de openheid over dementie die de films brengen? Of wordt dementie in beeld gebracht op een manier die ondermijnend is?

Belangrijke rol
Veel mensen die The Iron Lady gaan zien maken kennis met dementie zonder daarvoor bewust te hebben gekozen. Hoewel dementie een belangrijke rol speelt in de film krijgt het in de recensies maar weinig aandacht en bevat de trailer er niet één shot over. In de film is mevrouw Thatcher minstens zo lang mét als zonder dementie in beeld.

De film laat geen wrede 'ontmenselijking' zien, maar de dementie wordt juist gebruikt om de mens achter de ijzeren façade, vroeger en nu, te tonen. Het bioscooppubliek ziet een oudere vrouw met beginnende dementie die voelt dat ze de controle verliest en zich in sociale situaties net niet meer goed handhaaft. Zij is voortdurend in gesprek met haar overleden echtgenoot, die voor haar aanwezig is. Vaak beseft ze dat hij een hallucinatie is en vecht ze ertegen.

In die hallucinaties zit wel een probleem. Die komen namelijk weinig voor bij dementen, terwijl de bioscoopbezoeker nu denkt dat mensen met dementie 'mensen zien die er niet zijn'. Verder blijft het, zoals de regisseuse zelf ook min of meer aangeeft, wel erg beschaafd en beheerst en is er weinig ruimte voor het lijden van de mantelzorger. Toch kunnen we, vanuit emancipatieperspectief, blij zijn met The Iron Lady.

Het kan ook helemaal fout gaan. In de film The Notebook (Nick Cassavetes, 2004) zien we een gedistingeerde, sociaal adequate dame met dementie en een zeer ondersteunende echtgenoot die blijft proberen een helder moment bij zijn vrouw te bewerkstelligen, wat hem lukt. Ze is dan zo helder dat ze vraagt hoe het met de kinderen gaat en of hij hen wil zeggen dat ze van hen houdt.

Onmogelijk
Dit soort helderheid is absoluut onmogelijk. De film geeft een vertekend beeld van dementie en de beleving ervan, en helemaal van hoe belastend het is om met iemand met dementie te leven. Zo'n misser als The Notebook is niet emanciperend, maar leidt tot angst voor dementie, gevoelens van schaamte bij mensen met dementie en hun mantelzorgers en onderschatting van de belasting van mantelzorgers bij het publiek. Adequate weergaven van mensen met dementie en de complexiteit van de omgang met hen kunnen juist helpen begrip te kweken. Ook dragen goede films bij aan het verminderen van gevoelens van schaamte en schuld, en aan openheid over de aandoening. En goede films kunnen de betrokkenen helpen voorbereid te zijn op wat hen te wachten staat en met zich herkend te weten.

Een film die dit alles in zich heeft is Iris (2001). Deze film toont het dementieproces van de schrijfster en filosofe Dame Iris Murdoch. Net als in The Iron Lady speelt Jim Broadbent de echtgenoot. Anders dan Margaret Thatcher was Iris Murdoch al overleden toen de film uitkwam. Maar haar man, John Bayley, leeft nog en is ook niet bepaald op zijn voordeligst te zien. Hij was ten diepste geroerd toen hij de film zag, net als wij.

Debby Gerritsen
is senior onderzoeker bij het Alzheimercentrum en het UMC St. Radboud.
Yolande Kuin is Psychogerontoloog aan de Radboud Universiteit.

 Bioscoopbezoeker denkt nu dat een demente mensen ziet die er niet zijn  
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.