'De vrouwenstem is het doorgeefluik voor mijn verbeelding'

interview Rob Zuidam

Ex-punker Rob Zuidam is stemmencomponist, met drie premières in het verschiet. Hij is bovenal gefascineerd door vrouwen in het schemergebied tussen leven en dood.

Beeld Sanne De Wilde

De hond van componist Rob Zuidam kijkt er in principe niet meer van op als het baasje hardop tekst loopt te declameren, op zoek naar een melodie. 'O liefde, o satan' klonk het laatst, naar de opening van het Spinvisgedicht De storm. Toch zal Pandora geschrokken de kop hebben geheven toen Zuidam (51) de centrale boodschap hardnekkig bleef herhalen.

'Jij lul!'

'Jij... lul!'

'Jij LUL!'

Voor de gewenste minachting, ontdekte Zuidam, moest 'jij' hoger klinken dan 'lul'. Hij zingt op ronkende Jan-Muldertoon voor: 'JIJ... lul!'

De componist richtte de scheldpartij in voor de keurige kelen van het Nederlands Kamerkoor en soliste Hadewych Minis. Morgen in Breda vechten ze elkaar voor het eerst de zaal uit. In hetzelfde concert klinkt nog een nieuwe Zuidam: The Tempest, een soezelende koorwolk rond een Shakespearecitaat over droom en dood.

Première nummer drie volgt volgende week in Amsterdam. In de kameropera Uwe leipe mastdramnis speelt mezzosopraan Gerrie de Vries een dementerende vrouw die zuchtend en mompelend in wartaal verzinkt.

De vocale hattrick etaleert de kwaliteiten die Zuidam al een kwarteeuw helpen aan opdrachten, prijzen en applaus. De componist deinst niet terug voor een sterk fysieke expressie. Hallucinante meerstemmigheid vormt zijn specialiteit. Maar vooral excelleert hij in klanken voor excentrieke vrouwen die zich begeven in het schemerdomein tussen leven en dood.

Zuidams eerste opera Freeze draaide om de ontvoerde Amerikaanse miljonairsdochter Patricia Hearst. In Rage d'amours liet hij Johanna de Waanzinnige met een lijk door 16de-eeuws Spanje zeulen. Suster Bertken gaf stem aan een Utrechtse non die zich in 1457 liet inmetselen om dichter bij haar bruidegom Jezus te komen.

Schemerwereld

'Mi quam een schoon geluit in mijn oren', zong Bertken, terwijl haar blanke geluid zweefde door een landschap van verdroomde blazers en extatische snaren.

'De vrouwenstem is het ideale doorgeefluik voor mijn verbeelding', zegt Rob Zuidam. 'De klank correspondeert rechtstreeks met hoe ik mij muziek voorstel, het is de stem van mijn ziel.' Voor wie dat zalvend vindt klinken, voegt hij er een potent stemgeluid en ironische dictie bij.

Nederlands interessantste stemmencomponist woont tegenwoordig in Tessenderlo. Daar, tussen de koeien en windmolens van Belgisch Limburg, vond Zuidam een wijkplaats na tergende Amsterdamse problematieken. Zwemles voor zijn zoontje vormde de druppel. 'Eén ochtend per jaar konden we hem aanmelden en dan kwam hij op een wachtlijst. Ik dacht: wegwezen.'

Zijn fascinatie voor de schemerwereld tussen leven en dood deed hij op in New York. In zijn jongehondenjaren proefde Zuidam er van het volle leven en raakte verslaafd aan freebasen, het intens roken van cocaïne. 'De eerste hijs is het heftigst, daarna bereik je nooit meer die top. Naar die ultieme high blijf je helaas wel verlangen.'

CV Rob Zuidam

1964 geboren in Gouda
1984 begint zijn compositiestudie aan het Rotterdams Conservatorium bij Klaas de Vries en Philippe Boesmans
1989 krijgt aan het Tanglewood Music Center nabij Boston les van Lukas Foss en Oliver Knussen; wint de Koussevitzky Composition Prize en ontvangt een Leonard Bernstein Scholarship
1994 première van zijn eerste opera Freeze, geschreven in opdracht van de Duitse componist Hans Werner Henze
2003 première van de opera Rage d'amours
2010 doceert als visiting professor aan Harvard University
2013 componeert het Bosch Requiem voor solisten, gemengd koor en ensemble
2015 schrijft voor pianist Emanuel Ax het Tanglewood Concerto

Toen het uit de hand dreigde te lopen, trok hij zichzelf aan de haren omhoog. Muziek werd zijn 'reddende zuil', maar de ultieme high bleef intrigeren. Zijn verslaving, knobbelde hij uit, vloeide voort uit 'een raar soort doodsverlangen'.

Soms ervaart hij het ook bij goede muziek, zeg een Mozartsymfonie. Dan krijgt Rob Zuidam het idee dat hij luistert naar een blauwdruk van klanken die zich achter de partituur bevinden. Dat ergens een luik schemert waardoorheen de dood hem roept. 'Maar nu raak ik van het padje, haha!'

Hij groeide op in Gouda. 'Onder de rook van Rotterdam', zegt hij met Zuid-Hollandse r'en en o's. Als pianospelende tiener kon Zuidam slecht uit de voeten met de sonatines van Beethoven. 'Ik kocht een elektrische gitaar en ging lawaai maken. In die tijd kwam de punk op. Hoe minder je kon, hoe beter.'

Beeld Sanne de Wilde

Intense maar bedwongen hartstocht

Hij kreeg al snel genoeg van steeds dezelfde drie akkoorden, waarna de overgang, het tussenstukje en terug. Met de bandjes liep het spaak toen Zuidam wilde experimenteren. 'Ander akkoordje, slimmere overgang, maar dan moest je afspraken maken en was het niet gezellig meer.'

Hij meldde zich bij het Rotterdams Conservatorium en zoog zich vol met contrapunt en harmonieleer. Wel verbaasde de liefhebber van pop en salsa zich over academische starheid. Medestudenten zwoeren bij de dissonant, wat hem voorkwam als 'een alfabet waarvan je alleen de medeklinkers gebruikt.'

Bij de morele principes en wiskundige systematieken van het modernisme voelde de ex-punker zich niet thuis. Hij wilde muziek maken die hem raakte. In Rage d'amours (2003) vond hij zijn toon: intense maar bedwongen hartstocht. 'Eerst twijfelde ik of het wel moderne muziek mocht heten. Tot ik bedacht: daarvan bestaat toch geen definitie?'

Kamerkoor meets Minis

Is het een lezing of een concert? Tekst en muziek smeden een raadselachtig verbond in het programma met twee nieuwe stukken van Rob Zuidam voor het Nederlands Kamerkoor. Samen met zangeres Hadewych Minis neemt het koor Shakespeares drama The Tempest onder de loep. Minis begint alsof ze een lezing geeft, maar eindigt als personage in het toneelstuk. Er klinken teksten van Spinvis en muziek van Monteverdi, Martin en Goebajdoelina.

De mens scharrelt rond en gaat dood. Zuidam vond zijn levensvisie briljant verwoord in Prospero's beroemde mijmering in The Tempest: 'We are such stuff as dreams are made on, and our little life is rounded with a sleep.'

Hij hoorde meteen een klanknevel die in de verte voorbijtrekt. Droom + slaap = sluimermuziek. Maar na zo'n eenvoudige optelsom volgt steevast zware arbeid. Piekeren over toonval en register; schaven aan harmonische kleur en dichtheid van geluid.

Geeft hier de tekst nog enig houvast, in de kameropera Uwe leipe mastdramnis hebben woorden hun richtinggevende functie verloren. Neem alleen de kolderieke titel. Scrabbelen met de letters levert hooguit de naam op van het instrumentale ensemble waarvoor Zuidam de opera heeft geschreven: Nieuw Amsterdams Peil.

Eén groot bouquetreeksgebeuren

Zangeres Gerrie de Vries, de enige soliste, zwerft als een dementerende vrouw rond tussen tasjes en troep. Soms duikt in haar brein een coherente flard op uit Paul Van Ostaijens dichtbundel De feesten van angst en pijn. Maar vooral mompelt ze loze zinnen als 'ampee dreemstein luip swaam swa mula'.

Dat operatekst niet per se iets hoeft te betekenen, weet Zuidam sinds hij in zijn jonge jaren werd bedwelmd door Puccini's Tosca. Na een paar keer luisteren pakte hij er toch eens het libretto bij. Bleek het verhaal van het muzikale meesterwerk tot zijn teleurstelling 'één groot bouquetreeksgebeuren'.

Hoe kon dat? Waardoor werd hij gegrepen? Wat werd er gecommuniceerd? Als tekst wegvalt, concludeerde Zuidam, blijft er toch iets overeind. 'Dat maakt de kracht van muziek redelijk krankzinnig.'

CV Rob Zuidam

1964 geboren in Gouda
1984 begint zijn compositiestudie aan het Rotterdams Conservatorium bij Klaas de Vries en Philippe Boesmans
1989 krijgt aan het Tanglewood Music Center nabij Boston les van Lukas Foss en Oliver Knussen;
wint de Koussevitzky Composition Prize en ontvangt een Leonard BernsteinScholarship
1994 première van zijn eerste opera Freeze, geschreven in opdracht van de Duitse componist Hans Werner Henze
2003 première van de opera Rage d’amours
2010 doceert als visiting professor aan Harvard University
2013 componeert het Bosch Requiem voor solisten, gemengd koor en ensemble
2015 schrijft voor pianist Emanuel Ax het Tanglewood Concerto

Evengoed dobberde hij bij de eerste aanzetten tot Uwe leipe mastdramnis rond op een oceaan van vrijblijvendheid. 'Het was angstaanjagend, maar gaandeweg ontstond een zekere logica. De nonsenstaal betekende weliswaar niks, maar de woorden riepen wel degelijk associaties op. Er lagen hele regionen klaar van zingzeggen, stamelen en zuchten. Het stuk is eigenlijk één groot klankgedicht.'

Intussen bestaat de kans dat Rob Zuidam met dit drama de excentrieke dames definitief heeft uitgezwaaid. Twee jaar geleden, tijdens een roadtrip met zijn zoon door Engeland, belandde hij in Stonehenge. De componist stond perplex. Met de kracht van een openbaring kwam het besef dat die onwrikbare menhirformaties hier al 4.000 jaar precies op de juiste plaats stonden opgesteld.

Ter plekke was hij klaar met het 'gefemel' van christelijk-geëxalteerde vrouwen. 'Al dat elkaar de wang toekeren, rot op! Sindsdien verdiep ik me in heidense zonaanbidders.'

Zuidam, Monteverdi, Martin e.a. Hadewych Minis,
Nederlands Kamerkoor o.l.v. Manoj Kamps. Breda, Chassé Theater, 14/5. Tournee t/m 16/6.

Zuidam: Uwe leipe mastdramnis. Regie: Jeroen de Man. Gerrie de Vries (mezzosopraan),
Nieuw Amsterdams Peil. Amsterdam, Muziekgebouw aan 't IJ, 19/5. Tournee t/m 11/6.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.