'De verhouding van Oekraïners met geschiedenis is schizofreen'

Interview Fleur de Weerd

Ze was erbij, toen er werd geschoten op het Maidanplein in Kiev, als enige Nederlandse journalist. Fleur de Weerd woonde twee jaar in Oekraïne en schreef er een boek over: hoe ze het land leerde haten en liefhad.

Beeld Aurélie Geurts

'Als ik een man was geweest', zegt journalist en voormalig Oekraïne-correspondent Fleur de Weerd (31), 'dan had ik toen ongetwijfeld een klap voor mijn hoofd gekregen.'

In haar huis in de Amsterdamse wijk De Baarsjes vertelt De Weerd over haar bezoek aan het Oost-Oekraïense Donetsk in de lente van 2014, enkele weken voordat de separatisten in een gewapend conflict raakten met de Oekraïense regering. Tijdens een massale demonstratie stapte ze op enkele pro-Russische demonstranten af die bij een tentje flyers stonden uit te delen. Ze had eerder gezien dat ze weigerden met mannelijke journalisten te praten en dus deed ze zich naïef voor en zette een hoge vrouwenstem op: of ze hun misschien wat vragen mocht stellen. Ze werd met alle egards behandeld door de gewapende mannen: ze kreeg een stoel, een toastje met varkensvet - een Oekraïense delicatesse - en koffie met veel suiker. De Weerd: 'Want daar houden vrouwen zogenaamd van.'

Maar toen ze vroeg hoe de Oekraïense snack te rijmen was met de Russische vlaggen buiten, werden de mannen plots toch boos. 'Ik werd uit de tent gezet', zegt De Weerd. 'Maar ze raakten me niet aan, want bij vrouwen doe je dat niet. Vrouwen moet je beschermen - ze worden gezien als het zwakkere geslacht waarmee je geduld moet hebben.'

Lachend: 'Weet je wat heel typisch is aan Oekraïne? Dat het een enorm seksistisch land is. Maar als journalist voelde ik me soms juist beschermd door dat seksisme. Zo kreeg ik de mogelijkheid overal binnen te komen, omdat ik totaal niet als bedreiging werd gezien.'

Fleur de Weerd was pas 26 jaar toen ze in 2012 naar Oekraïne vertrok om aan de slag te gaan als correspondent. Twee jaar lang maakte ze reportages voor krant, radio en tv en deed ze verslag van het nieuws. Ze sprak talloze mensen, onder wie een homopriester uit Donetsk en een smokkelaar in Oezjhorod. Een maand nadat het gewapend conflict was uitgebroken, keerde ze terug naar Nederland. Ze besloot haar verhalen te bundelen in een boek onder de titel Het land dat maar niet wil lukken (oktober 2015), onlangs bekroond met de Bob den Uyl Prijs voor het beste literaire reisboek.

De Weerd: 'In mijn Nederlandse kennissenkring werd vaak over het conflict gesproken alsof het een soort schaakspel was tussen Europa en Rusland. Dat het enorm veel slachtoffers en pijn heeft teweeggebracht, was kennelijk niet opgevallen. Ik vond dat de persoonlijke verhalen van Oekraïners meer aandacht verdienden.'

CV Fleur de Weerd

Fleur de Weerd (31) studeerde geschiedenis, internationale betrekkingen en journalistiek en is historicus, journalist en Oost-Europadeskundige. Ze werkt hoofdzakelijk als freelancejournalist voor dagblad Trouw en regionale dagbladen. Eerder werkte ze voor de Amerikaanse website The Huffington Post en de omroepen NOS en VRT.

Met haar vriend en zoontje Lev woont De Weerd in Amsterdam. Ze bezoekt Oekraïne nog geregeld op projectbasis.

Tijdens haar studies geschiedenis en journalistiek raakte De Weerd in Wenen en Berlijn gefascineerd door de voormalige Sovjet-Unie. Vooral in Berlijn zag ze hoe zich duidelijk het mentaliteitsverschil aftekende tussen jongeren die in West-Europa (kapitalistisch) en zij die in Oost-Europa (socialistisch) waren opgegroeid, een erfenis van de geschiedenis waarover ze zo veel had gelezen tijdens haar studie.

De Weerd: 'In Berlijn woonde ik met twee huisgenoten, een uit München en een uit Oost-Berlijn. Hun opvattingen over het ideale leven verschilden totaal. De jongen uit München was bereid honderd uur per week te werken voor een dikke Audi. De jongen uit Oost-Berlijn wilde trouwen, kinderen krijgen en een familiebedrijf opstarten.

De jongen uit München wilde meer bedrijfseconomie op scholen, de jongen uit Oost-Berlijn vond dat leerlingen meer moeten leren hoe je voor elkaar moet zorgen.'

Non Fictie

Fleur de Weer, Het land dat maar niet wil lukken, een reis door het grillige Oekraïne, Uitgeverij Atlas Contact, €21,99.

Beeld Aurélie Geurts

Na haar master journalistiek en een cursus Russisch, wilde De Weerd correspondent worden in Moskou. Maar haar opdrachtgevers hadden al een journalist in Rusland. Uiteindelijk koos ze voor Oekraïne, een relatief onbekend land, maar evengoed ver weg en een voormalig deel van de Sovjet-Unie. 'Hoe vreemder en verder weg het land, hoe dankbaarder voor een journalist. Hoewel ik het soms best moeilijk vond en me ook echt alleen heb gevoeld, lagen de verhalen er voor het oprapen. In Nederland bel je experts als je iets niet weet, in Oekraïne is iedereen zo corrupt dat je meer op je journalistieke intuïtie moet vertrouwen. Daar liegen ze gewoon in je gezicht of verzinnen ze een onderzoek als je vraagt om bewijs.'

Voor de jonge journalist was de nachttrein, druk en goedkoop, de ideale manier om het land beter te leren kennen. 'Voordat ik aan de slag ging als freelancer heb ik alle grote steden in twee maanden tijd bezocht. Dan zit je in een derdeklascoupé met bedjes die je 's nachts kunt uitklappen. Iedereen neemt tassen mee met gedroogde vis, wodka en worst die ze dan met andere reizigers delen. En omdat alles krap is en de sfeer gezellig, raak je al snel in gesprek met medereizigers. Er was altijd wel iemand die een beetje Engels sprak.'

Het treingesprek met een jonge gedesillusioneerde geschiedenisleraar maakte veel indruk op haar, zegt ze. Later werkte ze dat verhaal uit voor haar boek. 'In Oekraïne veranderen de geschiedenisboeken telkens als er een nieuwe leider opstaat, afhankelijk of hij pro-Russisch of pro-Europees is. De verhouding die Oekraïners met de geschiedenis hebben, is hierdoor zo schizofreen. Stalin is voor de ene Oekraïner een massamoordenaar, voor de andere juist een volksheld. Geschiedenis wordt als politiek instrument ingezet en dat frustreerde die leraar. Hij kon het niet meer opbrengen en is toen voor een stichting voor daklozen gaan werken.'

Maidan

De Weerd kwam geregeld in felle discussies terecht met Oekraïners die haar vragen niet altijd waardeerden, maar echt link werd het pas toen het gewapende conflict uitbrak. 'De eerste dag dat er werd geschoten op het Maidanplein in Kiev, waren er nog geen Nederlandse journalisten. Ik liep daar een beetje rond en realiseerde me nauwelijks wat er gebeurde, het ging zo snel. Hoe heftig die dagen waren voor het thuisfront heb ik me achteraf pas gerealiseerd. Ik liep daar en twitterde over wat ik zag, terwijl mijn vriend - ook een journalist - achter zijn computer zat en via het nieuws vernam hoeveel doden er vielen.'

'In Nederland werd ik doorgelicht door een psycholoog van Artsen Zonder Grenzen. Het vreemde was dat ik geen enge dromen aan die dagen heb overgehouden. Het enige waar ik maanden last van heb gehad, is de stress die ik voelde als ik mijn ringtone van destijds hoorde, van een oude Nokia die ik had meegenomen. Tijdens de revolutie werkte ik voor zoveel media tegelijk - de telefoon ging de hele tijd over, ook als ik ging slapen. Heel soms voel ik die stress weer als ik ergens die ringtone hoor.'

Oekraïense soldaten herdenken de slachtoffers van de demonstraties op het Maidanplein. Beeld reuters

Seksisme

De Weerd is van het land gaan houden door de opgebouwde vriendschappen, maar zag tijdens haar verblijf in Oekraïne ook de donkere kanten: de wijdverbreide corruptie, de homofobie, het antisemitisme en het seksisme. Dat je als vrouw bijvoorbeeld op je uiterlijk wordt beoordeeld om clubs binnen te komen - en dat je vaker wel dan niet meisjes in bikini achter de bar zult vinden.

Aan dat laatste kan ze nog steeds niet wennen. Het seksisme kwam als vrouwelijke journalist in bepaalde situaties best van pas, maar ze begreep aanvankelijk weinig van de weerstand tegen het feminisme onder Oekraïense vrouwen. Een verklaring vond ze onder anderen bij Nadja, een van de weinige feministen die ze sprak in Oekraïne. 'In Nederland hebben vrouwen hard gevochten voor hun emancipatie, maar in Oekraïne, zo legde Nadja mij uit, was het feminisme opgelegd vanuit het marxistische ideaal dat alle vrouwen moeten werken. Daar zat dus vooral een economisch motief achter.'

Daardoor is feminisme volgens De Weerd voor veel Oekraïense vrouwen een scheldwoord geworden. 'Antifeminisme was een manier om je af te zetten tegen de oude Sovjet-Unie. En in een bepaald opzicht kun je dat eigenlijk ook zien als emancipatie: het bevrijden van de opgelegde emancipatie die hun moeders ondergingen.'

Defaitisme

De Weerd, inmiddels moeder van een peuter en freelance regionaal verslaggever, kijkt met gemengde gevoelens terug op haar tijd in Oekraïne. 'Als ik in Nederland ben, mis ik Oekraïne en mijn vrienden daar. En als ik in Oekraïne ben, zijn er weer zat dingen waaraan ik me erger. De titel van mijn boek slaat ook niet op de gedachte dat Oekraïne hopeloos is, maar op het defaitisme. Je ziet het overal in terug: het alcoholisme, jongeren die willen migreren, het land dat niet wordt bewerkt.

Julia was er mijn beste vriendin. Ze twijfelde sterk toen het conflict uitbrak. Moest ze nu weggaan of hervormen? Maar haar situatie bleek zo hopeloos, dat ze toch voor zichzelf heeft gekozen. Je kunt bijna niet anders dan daar begrip voor hebben.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.