'De romantische liefde is een wreed idee'

Interview Alain de Botton

We willen een perfecte relatie en een perfecte carrière. Daar komt veel ellende uit voort, zegt Alain de Botton in Londen, want voor gewone stervelingen zijn die idealen te hoog gegrepen. 'We zijn allemaal een beetje gestoord.'

Foto getty

'De romantische liefde is uitgevonden als tijdverdrijf voor lome zomermiddagen, bedreven door jongeren zonder vaste baan. Daar is het ook prima voor. Maar zo is het leven niet altijd.' In zijn zonnige kantoor in het Londense Hampstead pauzeert schrijver Alain de Botton even om de glazen Pellegrino bij te schenken en foetert dan verder: 'We hebben geprobeerd het romantische ideaal onder te brengen in een instituut als het huwelijk, en romantiek te vermengen met praktische activiteiten en huiselijke bezigheden. Dat veroorzaakt een hoop ellende.'

Wat voor ellende?

'Ik kom mensen tegen die zeggen: nu ben ik 25 jaar getrouwd en guess what: mijn seksleven is niet zo perfect als het zou moeten zijn. Vervolgens geven ze elkaar de schuld en uiteindelijk vragen ze een scheiding aan, omdat ze er vast van overtuigd zijn dat iets in hun relatie niet klopt. Dan denk ik: kom op. Hier is sprake van een nepprobleem, gecreëerd door ideeën waarmee niemand iets opschiet. Ik denk dat onze cultuur veel te romantisch is en daardoor mensen in de war brengt. In onze maatschappij domineert één beeld van liefde. En dat is een verkeerd beeld.'

Het eerste boek dat Alain de Botton schreef, in 1993, heette Essays on love. De Botton was toen 23. Nu is hij precies twee keer zo oud en heeft hij opnieuw een boek over de liefde geschreven: The Course of Love. Dit weekend komt het in Nederland uit onder de titel Weg van liefde, eind april verschijnt het in Groot-Brittannië. 'Essays on love is in veel opzichten het boek van een jong persoon. Ik zou het nu niet meer kunnen schrijven.'

Alain de Botton

Geboren op 20 december 1969 in Zürich, als zoon van een Zwitserse moeder en een Egyptische vader. Ging in Oxford naar een internaat en studeerde geschiedenis in Cambridge en filosofie aan King's College in Londen. Debuteerde in 1993 met Proeven van liefde. Schreef daarna onder meer Hoe Proust je leven kan veranderen (1997), Statusangst (2004), De architectuur van geluk (2006), Religie voor atheïsten (2012) en Kunst als therapie, samen met John Armstrong (2013). In 2008 richtte De Botton The School of Life op, die inmiddels wereldwijd twaalf vestigingen heeft, sinds 2014 ook aan de Herengracht in Amsterdam.

Omdat u een cynicus bent geworden?

'Mmm. Ik ben in elk geval anders over de liefde gaan denken. Ik ben minder romantisch dan vroeger, vermoedelijk maken veel mensen die ontwikkeling door als ze ouder worden. Ik denk dat ik bij het schrijven van dat eerste boek vooral geen besef had van tijd. Dat ik me niet realiseerde wat een langdurige relatie eigenlijk inhoudt.

'En verder ben ik gaan inzien dat romantiek in wezen behoorlijk intolerant is, als idee over hoe onze liefdesrelaties zouden moeten zijn of hoe onze partners zich moeten gedragen, en ook tamelijk wreed. Hoe vrij we ook denken te zijn, we zijn bijna allemaal beïnvloed door de heersende opvatting over hoe een 'normale' relatie eruitziet: namelijk perfect. Dat is voor normale mensen veel te ambitieus. Hoe gewoon is het niet op gezette tijden een flinke ruzie te hebben? Het volkomen met elkaar oneens te zijn? Over de liefde bestaan zoveel vastgeroeste ideeën, en mensen lijden daaronder.'

Vreemdgaan: doen of niet?

'In de puriteinse Anglo-Amerikaanse cultuur is de heersende opvatting dat ontrouw afschuwelijk is en alles kapotmaakt, en dat wie overspel pleegt zo ongeveer neergeschoten moet worden. Aan de andere zijde vind je de mensen die zeggen: het is maar seks, maak er geen drama van. Ik denk dat beide kampen ernaast zitten. Ontrouw is geen misdaad maar het is evenmin iets geweldigs. Wat je ook doet, je zult er deels gelukkig van worden en deels ongelukkig; je verliest altijd.

'Wat overspel zo gevaarlijk maakt, is de jaloezie die het oproept. Veel mensen vinden jaloezie iets minderwaardigs, een gevoel waartegen je je moet verzetten. Maar dan ontken je de enorme kracht ervan. We kunnen niet over jaloezie heen stappen. Het enige wat de bedrogene kan proberen, is zijn best doen zich echt en oprecht voor te stellen wat er omging in het hoofd van degene die hem jaloers heeft gemaakt. Misschien voelde ze zich een beetje alleen, niet helemaal op waarde geschat, mogelijk was gewoon sprake van geilheid. Het hoeft niet per se zo dramatisch te zijn als je denkt.'

Weg van liefde is De Bottons derde boek over de liefde, als je Meer denken over seks - een lesboek voor de door hem opgerichte School of Life uit 2013 - meetelt. Liefde is een van zijn grote thema's. Mislukking is het tweede. De mannelijke hoofdpersoon in Weg van liefde tobt niet alleen over zijn relatie maar ook over het gebrek aan succes in zijn werk als architect. 'Het zijn in onze maatschappij de twee belangrijkste issues. De perfecte liefde is het ene ideaal, de perfecte carrière het andere. En dan gaat het niet om een carrière in de ouderwetse betekenis - een prima baan op het postkantoor waarmee je je brood verdient - maar om iets veel ambitieuzers. Mensen willen werk dat eer oplevert en erkenning en creatieve vervulling.

'Eigenlijk is met de opvattingen over werk hetzelfde gebeurd als met die over liefde: wat oorspronkelijk was weggelegd voor een kleine elite is de norm geworden. Zowel op het gebied van de liefde als van werk hebben we vreselijk hoge idealen, maar geen idee hoe we die idealen moeten bereiken of hoe we moeten omgaan met de droefenis als het niet lukt. En veel lukt niet. Ik denk dat het belangrijk is pessimistische filosofieën te hebben. Bij de School of Life zeg ik altijd: we zijn géén Amerikanen, we geloven niet in compleet geluk, niemand is perfect, sterker: we zijn allemaal een beetje gestoord. Ik vind mislukking al heel lang een interessant thema.'

Wanneer begon dat?

'Toen ik jong was en maar moest zien hoe ik mijn studie zou afmaken en een carrière beginnen. Op elke man ligt die druk: ga op pad, kill the beast en kom dan terug naar het kamp.'

Meer dan op vrouwen?

'Vrouwen voelen die druk ook steeds meer en ik mag niet generaliseren, maar misschien hebben mannen er toch nog wat vaker last van. De manier waarop een man zijn carrière opbouwt, beïnvloedt alle andere dingen in zijn leven. Zijn relatie, de seks, de mate waarin hij op zoek is naar bevestiging. De mannelijke hoofdpersoon in mijn boek is niet erg succesvol, nee; maar uiteindelijk is niemand werkelijk succesvol. Iedereen is kwetsbaar. En te vaak kijken we naar de liefde als naar iets dat al onze kwetsuren kan helen, dat is een sterke fantasie van ons - een geliefde die altijd en precies aanvoelt wat ons scheelt en die al onze tekorten opvult en goedmaakt. Dan vraag je nogal wat. Als mannen me vertellen dat ze gaan scheiden, is het eerste wat ik ze vraag: hoe gaat het met je carrière? Het levert doorgaans interessante antwoorden op. Liefde en carrière zijn met elkaar verbonden.'

Weg van liefde is De Bottons veertiende boek, of vijftiende: 'Ik ben gestopt met tellen.'

Foto Mathias Marx

Waarom schrijft u zoveel, wat is uw drijfveer?

'Het is een emotionele behoefte. Een boek schrijven is voor mij de manier om een onderwerp diepgaand en gedurende een lange periode te onderzoeken. En ik ben nooit gelukkiger dan wanneer ik een bepaald onderwerp van alle kanten bestudeer. Dan voel ik me kalmer, veiliger; dat is geluk voor mij. Schrijven helpt me greep op dingen te krijgen. Misschien ben ik een beetje raar. Ik merk dat ik zenuwachtig word als ik een paar dagen niet schrijf. Dan wil ik alleen zijn en iets gaan doordenken. In mijn computer zit een lijst die future books heet: ik moet 150 worden om ze allemaal te kunnen maken.

'Schrijven houdt me gezond. Tegelijk vind ik het verschrikkelijk. Als de kinderen naar school zijn en ik de computer aanzet, lees ik eerst wat ik de vorige dag heb geschreven en dan denk ik vaak: gadverdamme. Vervolgens ga ik naar de website van The Guardian, dan naar die van The New York Times, ik kijk een filmpje, ik check mail: alles om het schrijven maar uit te stellen.'

Waarom?

'Pure angst. Ik ben bang voor mijn eigen stupiditeit, bang dat ik niet in staat ben op te schrijven wat ik denk, bang voor gebrek aan ideeën, bang dat ik niet genoeg produceer; als ik op een dag minder dan duizend woorden heb geschreven, voel ik me diep ellendig. Het gaat niet elke dag zo, soms zitten de ideeën scherper in het brein en dan voel ik minder weerstand.'

Ziet u uzelf vooral als schrijver of als filosoof? Of als goeroe, met die School of Life?

'Een goeroe ben ik zeker niet. De School of Life is juist heel erg anti-goeroe, je kunt er cursussen doen waarbij je op een speelse en terloopse manier iets opsteekt, je krijgt niets opgedrongen waarin je moet geloven. Ik zie mezelf als schrijver en soms schrijf ik dingen die min of meer filosofisch zijn, maar ik ben beslist geen academisch filosoof die kwesties aan de orde stelt over metafysica, epistemologie of politieke geschiedenis. Ik houd ervan dingen uit het dagelijks leven te analyseren op een psychologische manier en hoe je dat noemt maakt mij niet uit.'

Uw boeken gaan tot nu toe over het leven van de moderne westerse mens. Zijn de vluchtelingenproblematiek en de uitputting van de aarde ook geen potentiële onderwerpen?

'Het is waar dat mijn boeken over de problemen in het ontwikkelde deel van de wereld gaan. Maar de ontwikkelde wereld telt een paar miljard zielen en ook al gaat niemand hier dood van de honger, dat wil niet zeggen dat die problemen klein zijn. Het gaat niet over kwesties als 'mijn wijn is niet koud genoeg' of 'de vakantie viel een beetje tegen' maar over moord, zelfmoord, huiselijk geweld, depressie, gebroken gezinnen.'

Weg van liefde is opgedragen aan School of Life-collega John Armstrong, met wie De Botton in 2013 Kunst als therapie schreef. De Botton noemt hem zijn mentor, collega en vriend. 'Hij is in eerste instantie een intellectuele vriend van me. We doen niet aan small talk, we hebben een nogal formele relatie, op een leuke manier: we praten misschien niet zoveel over onze persoonlijke levens, maar wel veel over ideeën.'

Wat is belangrijker, vriendschap of liefde?

'Ze zijn allebei ontzettend belangrijk. Echte vriendschap kan net zo diepgaand zijn als een liefdesrelatie. En een goede liefdesrelatie kan niet zonder een flinke dosis vriendschap. Van vrienden verwacht je minder dan van geliefden, dat maakt liefdesrelaties ook zo moeilijk. In onze moderne wereld is het model dat er één speciale persoon is die wordt verondersteld alles voor je te zijn. Dat is een onmogelijke opgave. Ik denk dat het goed is om naast de liefdesrelatie een paar erg goede vrienden te hebben.'

Liefde begint met de hunkering naar een zielsverwant, zegt De Botton in Weg van liefde, en met het verlangen naar compleetheid; maar uiteindelijk kan liefde alleen standhouden wanneer je verraad pleegt aan 'de verlokkelijke ambities van het begin'. Het beste medicijn tegen liefde is een nadere kennismaking, schrijft hij aan het einde van zijn roman. 'Wanneer we een geliefde 'volmaakt' noemen, wijst dat er alleen maar op dat we hem of haar niet goed begrijpen. We kunnen pas beweren dat we een ander leren kennen, wanneer deze ons in belangrijke opzichten heeft teleurgesteld.'

Foto anp

U schrijft dingen waar ik toch een beetje somber van werd. Liefde is vooral een vaardigheid, de ware bestaat niet, een huwelijk kan altijd alleen maar 'goed genoeg' zijn. Gaat het wel goed met u?

'Het boek gaat niet zozeer over mij persoonlijk hè. En ik overdrijf een beetje, ik stel de dingen wat polemisch omdat het veel leuker is de zaken op scherp te zetten, maar ook omdat we in een cultuur leven die zo ontzettend aan de andere kant van het spectrum staat.

'Ik moet de balans herstellen. Het is goed voor jonge mensen om verschillende relaties te hebben voor ze zich echt aan iemand binden en een gezin stichten. Je moet jezelf leren begrijpen. En soms heb je verschillende relaties nodig om erachter te komen dat mensen steeds dezelfde dingen over je zeggen en dat ze dus misschien een punt hebben.'

Maar je kunt met de één een heel andere relatie hebben dan met de ander, gewoon omdat het een andere persoon is.

'Ja, natuurlijk. Zeker. Maar ik geloof dat mensen in lange relaties toch geneigd zijn patronen te herhalen. We moeten bescheiden zijn over ons vermogen te veranderen. Ik denk dat we heel erg de gevangenen zijn van onze kindertijd; de patronen die in de jeugd zijn getrokken, zijn bepalend voor de rest van ons volwassen liefdesleven. Onze vrijheid om onszelf te heruitvinden en te zorgen dat we anders in relaties staan, is niet zo groot als we geneigd zijn te denken. Het verleden dicteert het heden heel sterk. Wat betreft de liefde en de relaties die je aanknoopt. De kindertijd is de tijd waarin je leert hoe je moet liefhebben.'

Het is niet alleen de jeugd die je vormt; genen en karakter spelen ook een rol.

'Natuurlijk is er een zekere genetische invloed, maar voor een schrijver en denker is de jeugd een veel interessanter gebied om naar te kijken dan naar vaststaande biologische krachten. 'O, dat zijn nu eenmaal mijn genen': daar kun je niks mee.'

U noemt relatietherapie de beste uitvinding van de eeuw. Heeft u zelf ooit relatietherapie gehad?

'Geen relatietherapie maar wel therapie, ongeveer tien jaar geleden.'

Mag ik vragen waarom of is dat te persoonlijk?

'Waar het mee begon was de wetenschap dat ik een zoon ging krijgen. Ik had altijd gedacht dat ik vader van meisjes zou worden, ik wist niet hoe ik vader moest zijn van een jongen. Ik heb zelf nooit een goede relatie met mijn vader gehad en ik had een nogal negatief beeld van mannelijkheid, dus ik wist me geen raad. Als kind was ik een enorme nerd, stoere jongens die van voetbal hielden vond ik bedreigend, daar was ik bang voor.'

En de komst van een zoon betekende dat u de vijand in huis haalde.

'Precies. Maar hij kwam en er kwam nóg een zoon. Ze zijn nu 11 en 9 en ze zijn geweldig. De jongste houdt niet alleen van voetbal, hij is erdoor geobsedeerd. Mijn zoons helpen mij volwassen te worden. Ze leren me een man en een vader te zijn.'

Meer dan de therapie?

'Die hielp ook. Ik herinner me vooral deze zin van de therapeut: dit wordt niet een zoon. Dit wordt jóúw zoon. Dat werkte heel bevrijdend. En dat is wat therapie heel vaak doet: het laat je zien hoe je vastzit in bepaalde beelden over dingen of mensen. Doorgaans zijn dat projecties waar je niets aan hebt en die er alleen maar voor zorgen dat we op een verkeerde manier reageren. Therapie kan je helpen je te bevrijden van het verleden.'

U schrijft dat mensen zich tegenover hun geliefde meer zouden moeten gedragen zoals ze ook tegenover hun kind doen.

'Tegenover kinderen zijn we over het algemeen heel genereus. Als een kind iets op de vloer gooit of 'ik haat je' schreeuwt, ren je niet beledigd de deur uit. Je denkt: ach, hij heeft slecht geslapen; je zoekt aardige verklaringen voor zijn slechte gedrag. Die mildheid zouden we bij volwassenen wat meer aan de dag mogen leggen. Dat is ook wat kunst en het christendom ons vertellen. De drijfveer van de romanschrijver is dat hij ons met meer sympathie naar mensen wil laten kijken dan we geneigd zijn, door ons te laten zien wat er achter alle uiterlijkheden zit. Dostojevski doet dat voortdurend: kijk naar deze prostituee: ja, ze is een prostituee, maar ze is ook veel meer dan dat.'

Is de liefde die een mens voor zijn kind kan hebben de beste vorm van liefde die er bestaat?

'Zonder twijfel. Het is liefde die niets terugvraagt. Waarom zijn zoveel koppels ongelukkig: omdat ze van hun geliefde wél heel veel verwachten. Die moet volledig snappen wat er in ze omgaat. Die moet rekening houden met al hun gevoelens. Ik denk dat je van kinderen een beter mens wordt of kan worden: je leert geduld te hebben, je leert te vergeven, al dat soort dingen.'

En ouder worden, maakt dat ook een beter mens van je?

'Jong en gezond zijn is veel mooier dan oud zijn. Mijn vader is overleden maar mijn moeder is oud en daar is niets leuks aan, het is vooral zwaar. Mentale rijpheid is fijn maar fysiek is ouderdom een ramp. Ik sprak Julian Barnes eens over zijn boek The Lemon Table, over ouder worden. Hij zei toen: we vinden allemaal dat oude mensen ook wijze mensen moeten zijn, maar denk eens na over wat doodsangst met mensen doet! Dat zorgt voor paniek en maakt je eerder minder relaxed dan meer. Ik vond dat een intelligente opmerking.'

Geboren op 20 december 1969 in Zürich, als zoon van een Zwitserse moeder en een Egyptische vader. Ging in Oxford naar een internaat en studeerde geschiedenis in Cambridge en filosofie aan King's College in Londen. Debuteerde in 1993 met Proeven van liefde. Schreef daarna onder meer Hoe Proust je leven kan veranderen (1997), Statusangst (2004), De architectuur van geluk (2006), Religie voor atheïsten (2012) en Kunst als therapie, samen met John Armstrong (2013). In 2008 richtte De Botton The School of Life op, die inmiddels wereldwijd twaalf vestigingen heeft, sinds 2014 ook aan de Herengracht in Amsterdam.

Lezing over liefde

Op 13 april geeft Alain de Botton op uitnodiging van The School of Life en Atlas Contact een lezing over de liefde in de Westerkerk in Amsterdam.

Op 13 april geeft Alain de Botton op uitnodiging van The School of Life en Atlas Contact een lezing over de liefde in de Westerkerk in Amsterdam.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.