REPORTAGE

'De Bloomsbury's zijn een utopisch symbool geworden'

De boerderij van de Bloomsbury's in Charleston

Sinds de BBC-serie over het leven van de intellectuelen van de Bloomsbury Group is het nog drukker op hun boerderij in Charleston. Wat is zo fascinerend aan deze commune rondom Virginia Woolf?

Schrijfster Virginia Woolf en dichter John Lehmann in Charleston, ca. 1931. Beeld Bridgeman Images

Susan O'Hara en Debbie Mellor, twee 64 jaar oude jeugdvriendinnen, reageren lyrisch wanneer de naam Virginia Woolf valt. 'Haar essay Een kamer voor jezelf (1929) heeft veel voor me betekend. Het leerde me als pubermeisje dat ik een eigen leven moest leiden en geen tweede viool moest spelen in een huwelijk. Dat heb ik ook altijd mijn leerlingen voorgehouden', zegt de lerares Engels. Haar vriendin Debbie knikt. 'Woolf en de andere leden van de Bloomsbury Group hebben de vrijheidsbeweging van de jaren zestig mogelijk gemaakt', voegt de chique dame uit Yorkshire toe.

De twee zitten in de binnentuin van Charleston, de boerderij van de Bloomsbury's, de avant-gardistische commune van schrijvers, kunstenaars en intellectuelen waarvan de schrijfster Woolf het bekendste lid was. Halverwege de Eerste Wereldoorlog had dit vrijzinnige gezelschap Gordon Square in de Londense wijk Bloomsbury verruild voor het platteland van Sussex, nabij de zuidkust. Noodgedwongen, want de mannelijke leden moesten op het land werken, omdat ze niet in het leger wilden. De vervallen, 16de-eeuwse boerderij veranderde in een kunstwerk én werd het decor van gecompliceerde menselijke verhoudingen.

Die relaties staan centraal in de driedelige BBC-serie Life in Squares over de Bloomsbury Group, waarvan vanavond het slotdeel is te zien op BBC 2.

Lydia Leonard als Virginia Woolf(L) en Phoebe Fox als Vanessa Bell in Life in Squares Beeld BBC

Vanessa Bell

Voor de verandering worden de Bloomsbury's belicht vanuit het perspectief van Vanessa Bell, de minder bekende zus van Virginia. Deze beeldschone kunstenares, wier schilderstijl zich kenmerkte door een veelvuldig gebruik van cirkels, was getrouwd met de kunstcriticus Clive Bell, maar werd in de boerderij verliefd op Duncan Grant, een knappe kunstenaar die op zijn beurt een relatie had met een man. Ze kreeg een kind van hem, Angelica. Vlak na de geboorte merkte Grants vriendje op dat zijn toekomstige vrouw ter aarde was gekomen. Dat bleek 21 jaar later inderdaad het geval te zijn geweest.

Zulke taferelen verleidden de geestige Amerikaanse schrijfster Dorothy Parker tot de opmerking 'They lived in squares, painted in circles and loved in triangles.'

Deze veelbesproken serie, een soort Downtown Abbey voor intellectuelen, wekt soms de indruk dat wanneer de bewoners van Charleston niet aan het converseren, schrijven of schilderen waren, ze in wisselende samenstelling met elkaar in bed lagen of in het stro. Zelfs de term 'bonkbuster' is gevallen, wat zoiets betekent als wiphit. Het heeft in elk geval voor een grote toeloop gezorgd op Charleston, waar een groot deel van de serie is opgenomen. 'Het is druk', zegt een gids, er met een schuchtere blik aan toevoegend, 'maar niet per se om de juiste redenen'.

De Hoofdrolspelers

(1) Virgina Woolf (1882-1941) Schrijfster van onder meer Mrs.Dalloway, To the lighthouse en Orlando.

(2) Leonard Woolf (1880-1969) Essayist, uitgever en politiek commentator.

(3) Vanessa Bell (1879-1961) Kunstschilder.

(4) Clive Bell (1881-1964) Kunstcriticus.

(5) Duncan Grant (1885-1978) Kunstschilder.

(6) Lytton Strachey (1880-1932) Essayist, bekend van Eminent Victorians.

(7) Roger Fry (1866-1934) Kunstchilder en -criticus.

(8) John Maynard Keynes (1883-1946), econoom.

Dankbaar onderwerp

De Bloomsbury-manie staat niet op zichzelf. Woolf, over wie al dertien biografieën zijn gepubliceerd, was recentelijk het onderwerp van een tentoonstelling in de National Portrait Gallery in Londen. Tevens verscheen The Bloomsbury Cookbook, met gezonde gerechten uit de keuken van Charleston. In de tuinbijlagen van de kranten staan stukken over de hovenierskunst van de Woolfs, terwijl modejournalisten de garderobe van de Bloomsbury's belichten, met bedrukte jurken, wollen truien (Charleston had lange tijd geen verwarming) en touwen waarmee, met wisselend succes, broeken omhoog werden gehouden.

Het besluit van Virginia en haar zus Vanessa om tegen hun Victoriaanse ouders in opstand te komen, was voor schrijfster en academicus Susan Sellers enkele jaren geleden reden om een roman over de zusjes te schrijven. Een dankbaar onderwerp, bleek. 'Het was een bijzonder tumultueuze tijd, met oorlog, wetenschappelijke revoluties en de opkomst van de film, waar Virginia het eerste essay in de Engelse taal over schreef. En in het midden daarvan had je een groep intellectuelen, grotendeels studievrienden, die zochten naar waarheid, naar schoonheid, naar kennis en naar nieuwe levensvormen. Ze waren niet geïnteresseerd in geld of faam. Het is een voorbeeld voor onze, door roem geobsedeerde cultuur.'

Patricia Waugh, professor moderne Engelse letterkunde in Durham die een onderzoek leidt naar de gemoedswisselingen van Woolf, zegt dat de excentriciteit en de anti-autoritaire houding van de groep in een rijke Britse traditie staan. Ze wijst op een opmerkelijke paradox: 'De groep had contacten met de machtige politieke en intellectuele dynastieën. Je had John Maynard Keynes, de grote econoom. Je had kunstschilder en -criticus Roger Fry, die het post-impressionisme importeerde. Je had Vanessa's zoon Julian, die stierf in de Spaanse burgeroorlog. En Woolf, als icoon van het feminisme. En tegelijkertijd was het tegen de gevestigde orde.'

Buitenbeentje

Een buitenbeentje in het artistiek-intellectuele gezelschap was John Maynard Keynes. De econoom werkte op het ministerie van Financiën en kwam in het weekeinde naar Charleston om in zijn keurige pak te gaan tuinieren. Hij had een eigen kamer met een Franse tafel die door Duncan Grant in boskleuren was beschilderd. Daarop schreef hij The economic consequences of peace, een kritiek op het verdrag van Versailles. Zijn raam keek uit op een boerderij waar hij ging wonen met zijn vrouw, de Russische ballerina Lydia Lopokova. Deze pleegde naakt te zonnebaden, in het zicht van passerende wandelaars. Keynes had daar geen moeite mee en zei, als een sceptische econoom: 'De meeste mensen geloven toch niet wat ze zien.'

Woolf-bedevaart

Wie nu op Charleston rondloopt, krijgt soms de indruk te zijn beland op een Woolf-bedevaart voor kunstminnende feministen. Maar er blijken tal van andere redenen te zijn voor een bezoek. Een Nederlands gezin is een kijkje komen nemen, geïnspireerd door Soldaten huilen niet en April is de wreedste maand van Rindert Kromhout, boeken waarin aan de hand van Vanessa's dochter Angelica zowel de romantische als de donkere kant van het leven in deze commune van proto-hippies wordt belicht.'Ik had de boerderij wel iets groter en kleurrijker verwacht', zegt de dochter des huizes, met de genoemde boeken in het achterhoofd.

Op een bankje bij de visvijver vertelt de 27-jarige Rebecca Foster uit Oxford dat een docent op de kunstacademie haar had geïntroduceerd tot de Omega Workshop, opgericht door de Bloomsbury's. 'Het maakte een diepe indruk. Wat me vooral aansprak, was het opheffen van de scheiding tussen kunst en interieurontwerp. Dat is een prachtige manier om kunst te verspreiden, om de wereld waarin je woont mooier te maken. Toen ik in de boerderij liep waande ik me in een droom waarin je alle tijd hebt voor kunst, ver weg van de drukke wereld. Ze hadden daar alle tijd voor, omdat ze zo afgelegen woonden, zonder internet ook.'

Betoverend, zo ervoeren de vriendinnen O'Hara en Mellor hun bezoek aan de boerderij waar geen bad, schoorsteenmantel of stukje muur onbeschilderd is. 'Het is zo speels, zegt O'Hara, 'neem de kamer van Vanessa, waar haar Duncan een haan boven en een hond onder het raam had geschilderd, de een om haar wakker te maken, de ander om haar te beschermen.' Mellor vervolgt: 'En dan de bibliotheek van Clive Bell, waarvan de planken waren beschilderd door zijn liefdesrivaal. Charming!' O'Hara vraag zich wel af hoe ze het zouden hebben gevonden dat Charleston nu een toeristische plek is. 'Ze waren nogal gesteld op hun privacy.'

De cast van Life in Squares. Beeld BBC

Maar de stroom bezoekers is de levensader van deze idylle. De boerderij als literair huis, met een tuinman die op de bovenste etage woont, kan alleen overleven door toeristen, die geld besteden in de winkel met Bloomsbury-souvenirs, van bustes en blouses tot beschilderde borden. Deze belangstelling zal slechts toenemen, verwacht professor Waugh, en niet eens zozeer vanwege de televisieserie. 'De Bloomsbury's zijn een soort utopisch symbool geworden,' zegt ze, 'voor een kunstzinnige en intellectuele manier van leven die moeilijk is voor te stellen in onze tijd, een tijd van verzakelijking, digitalisering en een sterke nadruk op nut.'

De BBC-serie Life in Squares is vanaf 17/8 verkrijgbaar op dvd via amazon.co.uk. Vanavond is het slot te zien op BBC2.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.