'Dan word ik echt kwaad' DICK VERKIJK OVER ZESTIG JAAR STRIJDBARE JOURNALISTIEK

'WAAR MOET IK nu nog voor leven?', vraagt de 15-jarige Dick Verkijk zich af, als in zijn geboortestad Haarlem de bevrijding wordt gevierd....

Het antwoord is een lange en strijdbare carrière in de journalistiek geworden, door Verkijk in zijn pas verschenen memoires Van pantservuist tot pantservest boeiend beschreven. Gewapend met de oprechte verontwaardiging die hij had opgedaan in de oorlog, is hij het onrecht in de wereld te lijf gegaan.

Dat heeft de wereld geweten. Of het nu ondervragers van de communistische veiligheidsdiensten waren, Hilversumse chefs die leden aan 'modieuze linksigheid' of schofterige Servische soldaten bij een controlepost, ze kregen allemaal te maken met het lastige karakter van Verkijk. 'Dit nu is iets wat je tegen mij nooit moet zeggen. Dan word ik niet gespeeld kwaad maar echt kwaad.'

Dick Verkijk is een instituut. De meeste Nederlanders zullen hem kennen van zijn radioverslagen uit het voormalige Joegoslavië. Een ouderwetse, enigszins volkse stem die geen moment aarzelt partij te kiezen voor de Moslims. 'Na het eerste schot op Sarajevo heb ik geroepen: 'Onmiddellijk met gevechtshelikopters en tot het uiterst getrainde commandotroepen erop af en de kanonnen en tanks van de Serven uitschakelen', schrijft hij.

Maar de Joegoslavische oorlogen waren slechts een toegift na een respectabele carrière. Verkijk is vanaf 1958 bij alle belangrijke gebeurtenissen in Oost-Europa geweest. Hij was ooggetuige van de onderdrukking van de Praagse Lente door Sovjet-tanks en van de geboorte van Solidariteit in Polen. Hij stroomde met de eerste Oost-Duitsers mee door de net geopende Berlijnse Muur.

Talloze malen kwam hij in botsing met de autoriteiten wegens zijn pogingen om dissidenten te interviewen. In Praag leidde dat tot zijn arrestatie en een verblijf van zes dagen in een smerige cel van de veiligheidsdienst StB. Daar zong hij op luide toon de Internationale, want Dick Verkijk is een rechtgeaarde sociaal-democraat. In 1970 werd hij als 'spion' Tsjechoslowakije uitgezet, in 1994 moest hij als 'vijand van het Servische volk' Joegoslavië verlaten.

In de jaren zestig maakte Verkijk in Oost-Europa een reeks televisiedocumentaires voor de VARA en de VPRO. 'Operatie Barbarossa', gedeeltelijk gedraaid in de Sovjet-Unie, werd het best ontvangen. Hij publiceerde in Vrij Nederland en schreef een onthullend standaardwerk over de Nederlandse omroep in oorlogstijd.

Na de bevrijding van Oost-Europa in 1989 besloot Verkijk zich terug te trekken in zijn woonplaats Belgrado. 'Het leek me een rustige afsluiting van mijn journalistieke loopbaan. Weinig kon ik vermoeden dat de turbulentste jaren van die loopbaan nog voor mij lagen.' Verkijk zocht de oorlog niet op, de oorlog zocht hem op, schrijft hij.

Op een leeftijd dat anderen van hun welverdiende rust genieten, reed hij in een kampeerbus langs fronten en controleposten. En nog steeds had de querulant uit Haarlem ruzie met zijn opdrachtgevers, dit keer omdat de NOS hem geen kogelvrij vest wilde geven en zeurde over zijn declaraties.

Dick Verkijk is een onderhoudend en openhartig verteller. Zijn memoires zijn zeer leesbaar. Hoewel hij heel wat avonturen opdist, relativeert hij zichzelf voortdurend. 'Opa vertelt', spot hij in de inleiding.

Zijn rol van eeuwige dwarsligger en zijn indeling van de wereld in goed en fout zijn terug te voeren op de oorlog. Hij richtte met een paar andere scholieren het illegale krantje De Opregte Haarlemmer op, waarin van de BBC opgevangen frontberichten stonden.

'De oorlog heeft mijn hele denkwijze over democratie en vrijheid van meningsuiting bepaald', zei hij vorige week in Netwerk. 'Dat heb ik voortgezet in mijn werk daarna...Het is voor mij een doorlopende lijn.' Het communisme, dat hij te vuur en te zwaard bestreed, stond voor hem gelijk aan het nazisme.

In zijn autobiografie benadrukt Verkijk deze continuïteit door zijn belevenissen niet chronologisch te vertellen, maar te rangschikken per thema. We gaan van de deportatie van Moslims in Bosnië via de arrestatie van zijn vader bij een Duitse razzia naar Verkijks eigen aanhouding in communistisch Praag. De invasie van de Sovjet-troepen in Tsjechoslowakije koppelt hij aan de aanval van het Joegoslavische leger in Kroatië. Het idee is dat Verkijk altijd en overal strijdt tegen onderdrukking, of het nu op de Zaanenlaan is of op de Vaclavske Namesti in Praag.

Het grote slachtoffer van Verkijks rechtlijnige blik op de wereld is zijn journalistieke objectiviteit. Maar hij is zelf de eerste om dat toe te geven. Niet voor niets heeft hij zijn memoires de ondertitel Zestig jaar (on)journalistieke ervaringen meegegeven. 'Je was eigenlijk geen journalist, je was een deelnemer', zei Verkijk in Netwerk.

Dus loopt hij trots vooraan bij een vredesmars in Sarajevo, biedt hij de Roemeense dictator Ceausescu een petitie aan en schrijft hij Lech Walesa een vermanende brief als de wereldberoemde stakingsleider zich zijns inziens van ondemocratische methoden bedient. Tegen een Servische soldaat die in Tovarnik ongewapende Kroatische burgers gaat executeren, roept hij: 'Niet schieten'. Hij wil erop af vliegen, maar wordt tegengehouden door een minder bevlogen collega.

Zijn filosofie ontvouwt Verkijk aan de hand van de verwoestingen die de Servische granaten hebben aangericht in Dubrovnik. 'Dit is barbaars', zegt hij hardop. 'Een schijnbaar 'onjournalistieke' subjectieve reactie, schijnbaar, want hij is gebaseerd op objectieve waarneming', aldus de onnavolgbare logica van Verkijk. 'Er zijn gebeurtenissen, incidentele zowel als historische, waarbij geen-standpunt-innemen bedrog is.'

Soms verprutst Verkijk door zijn opvliegendheid zijn journalistieke werk. Tot tweemaal toe mislukt een interview met de Kroatische leider Tudjman door zijn provocerende vragen. Eigenlijk is Verkijk, die in al die jaren Oost-Europa nooit verder is gekomen dan wat hij zelf spottend 'Esperantoslavisch' noemt, een amateur. Maar dat neemt de lezer alleen maar voor hem in.

Zijn boek bevat weinig analyse van de boeiende gebeurtenissen die hij versloeg, het is meer een aaneenschakeling van verhalen. Die zijn soms mooi, bijvoorbeeld als hij de Tsjechische geheime dienst afschudt in een onvervalste cloak and dagger-operatie, of wanneer hij geestelijk schaak moet spelen tijdens het verhoor door majoor Pichrt van de StB.

Je kunt Verkijks avonturen achter het IJzeren Gordijn natuurlijk lacherig afdoen als 'padvindersmethoden', zoals zijn tegenstander Jan Blokker ooit deed, maar dat is niet rechtvaardig. Verkijk is de onderdrukking in Oost-Europa consequent en dapper onder de aandacht blijven brengen, ook toen dat niet in de mode was.

Hij fulmineert zelf in zijn boek uitgebreid tegen 'linksige' types als Blokker, die de macht bij de VPRO overnamen en niet in zijn werk geïnteresseerd waren. 'Rechts was anti-communistisch, dus kon je voor je goede fatsoen niet ook anti-communistisch zijn. Geen grotere angst bij die linksigerds dan voor rechts te worden aangezien. Ik matig me de opvatting aan dat ik in die tijd tot de werkelijke non-conformisten behoorde.'

Dick Verkijk, zo toont hij de lezer achteraf aan, was goed in de Koude Oorlog. De vredesbeweging in Nederland had het bij het verkeerde eind, en Verkijk wist dat toen al.

Het is misschien irritant dat dit eigenwijze mannetje uit Haarlem in dit boek nog een keer zijn gelijk wil halen. Zijn voortdurende arrestaties, uitzettingen en visumperikelen zijn wellicht wat breed uitgemeten, evenals zijn afrekeningen met Nederlandse opponenten van weleer. Maar er valt weinig op af te dingen. Verkijk blijft overeind door zijn oprechtheid en zijn charmante ongekunsteldheid.

Philippe Remarque

Dick Verkijk: Van pantservuist tot pantservest - Zestig jaar (on)journalistieke ervaringen.'

Aspekt; 448 pagina's; ¿ 49,90.

ISBN 90 75323 20 4.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.