'Apen tonen ons wat er van ons overblijft als we cultuur wegstrepen: instinct, behoeften, geen schaamte'

Regisseur Ruben Östlund over zijn nieuwe film The Square

De Zweedse regisseur Ruben Östlund (Turist) maakte met zijn Gouden Palmwinnaar The Square opnieuw een film over typisch mensengedrag, dit keer aan de hand van een stel apen in de kunstwereld.

Ruben Östlund

Eerst over de aap. Of de aapman. Ruben Östlund vond 'm op internet. En al bestaat zijn met de Gouden Palm bekroonde speelfilm The Square uit zoveel meer, toch zal eenieder die de filmzaal verlaat eerst die twaalf minuten lange scène met de aapman bespreken. 'Ik kijk al langer graag naar acteurs die apen nadoen', verklaart de 43-jarige Zweedse cineast, op bezoek in Amsterdam. 'Het is iets... kijk, het is moeilijk te bepalen wie nu het best Hamlet speelt, maar zelfs een kind kan je zeggen wie het best een aap nadoet. Als je acteren terugbrengt tot dat punt, wordt heel duidelijk of de acteur goed is of niet.'

En Östlunds aapman is - elke kijker van The Square zal het beamen - regerend wereldkampioen. 'Ik zag hem op YouTube, in een filmpje over zijn werk voor Planet of the Apes. Dan zei hij: nu doe ik een chimpansee, en kon je meteen zien: ja, dát is een chimp. En nu een gorilla: weer precies.' Terry Notary, motion capture-acteur van beroep, bootst de grimassen en bewegingen van primaten na, voordat deze digitaal van een animatie-apenhuid worden voorzien voor Hollywood-blockbusters. Hij speelt ook Orks (trolachtige fantasiewezens), in The Hobbit.

In deze satire op de kunstwereld draaft Notary op als performancekunstenaar, voorafgaand aan een chic galadiner voor enkele honderden donateurs in een topmuseum. 'Zo meteen wordt u geconfronteerd met een wild dier', introduceert een omroepstem hem, 'Toon geen angst, beweeg niet, schuil in de kudde.' Vervolgens verschijnt de gespierde acteur in de balzaal, met ontblote torso en verbijsterend accurate chimpanseemotoriek. Eerst is dat leuk en giechelen de mensen, toch een beetje nerveus. Östlund filmde met échte museumdonateurs als figuranten en gaf z'n aapacteur oeroude instructies mee: eerst de alfaman wegjagen, daarna een wijfje uitzoeken. 'Voor mij gaat de scène over wat ze het omstandereffect noemen: dat we verlammen als er angstige dingen gebeuren in ons bijzijn, omdat we kuddedieren zijn.'

Tekst gaat verder onder de foto.

The Square toont de menselijke beschaving als een dun laagje vernis

The Square is een geestige en vaak hoogst ongemakkelijke satire, maar ook een lust voor het oog, met fraai camerawerk en uitstekende acteurs. De films van Ruben Östlund leveren fantastische stof voor discussie op.

The Square

Waarom besloot u: deze film heeft nóg een aap nodig, een echte?

'Ik vond mijn film niet wild genoeg, te veilig. Wanneer halverwege een chimpansee door een appartement van een van de personages loopt, alsof dit volkomen normaal is, denkt het publiek: oké, alles kan in deze film.'

The Square volgt Christian (de Deense acteur Claes Bang), de wat verwaande hoofdcurator van een museum voor moderne kunst in Stockholm, een man die almaar dieper in de problemen raakt: zijn portemonnee en telefoon worden op straat gerold, z'n poging de dader te lokaliseren loopt uit de hand, een op YouTube geplaatst excessief promotiefilmpje voor het idealistische kunstwerk The Square (een vierkant in de publieke ruimte waarin álle mensen dezelfde rechten genieten) veroorzaakt een schandaal. Ook dringt Christian zich op aan de buitenlandse journalist Anne (Elisabeth Moss, uit Mad Men en Top of the Lake) die hem komt interviewen, maar zij schikt zich niet zomaar na een nachtje betekenisloze seks.

Voor zijn script putte Östlund onder meer uit eigen ervaring: hij bedacht een soortgelijk kunstwerk en voerde het uit in Zweden; het werd een succes. Ook nu nog wordt zijn op een plein geplaatst vierkant door diverse groepen mensen gebruikt om aandacht te vragen voor sociale misstanden, van gehandicapten die protesteren tegen bezuinigingen tot anti-gewelddemonstranten.

Meesteraap

Na jarenlang te hebben gewerkt als motion capture-acteur, het gezicht en lijf waar een animatielaag overheen wordt aangebracht voor wezens in films als Planet of the Apes, The Incredible Hulk en The Hobbit, verschijnt meester-aapimitator en oud Cirque du Soleil-artiest Terry Notary (49) nu eindelijk min of meer als zichzelf in het in Cannes met de Gouden Palm bekroonde Zweedse drama The Square.

Was het altijd bedoeld als een serieus kunstwerk?

'Zeker. Maar ik raakte een beetje met mijzelf in conflict omdat het idee van het kunstwerk niet helemaal past bij de stijl van mijn films. Mijn films zijn satirischer, ik provoceer graag.'

The Square ridiculiseert de kunstwereld, die blijft steken in de rituele aanbidding van te soortgelijke moderne kunst. 'Élk museum voor moderne kunst heeft wel zo'n tekst van neonlicht aan de muur, of iets met hoopjes gruis of iets anders op een vloer in een witte ruimte. Toen Marcel Duchamp voor het eerst z'n toilet exposeerde, was dat een provocatie. Hij verbrak de afspraken, in de arena van de kunst. Nu stelt dat soort kunst geen vragen meer, niet voor zover ik zie.'

The Square, zowel het kunstwerk als de film, komt ook voort uit een bericht dat Östlund las over de aanbouw van Zwedens eerste 'gated community': een afgeschermde woonwijk, alleen toegankelijk voor bewoners. 'Ik denk dat de bouw van dit soort plekken een agressieve manier is om te zeggen: hierbinnen neem ik mijn verantwoordelijkheid, buiten de poort niet. Maar wie gaat er dan over de publieke ruimte, waar we onze levens behoren te delen? De staat, de winkels?'

Tegelijk sluit z'n film ook aan bij de #metoo-discussie, meent de filmmaker. 'Christian is hoofdcurator van het museum. Gebruikt hij die positie om seks te hebben met de journalist? Dat is een interessante vraag. Hij zegt tegen haar in de film: Waarom is het zo moeilijk om toe te geven dat macht opwindend is?'

Östlund had onlangs een afspraak in New York met Harvey Weinstein, om zijn plan voor een film over een mannelijk fotomodel te pitchen bij de Amerikaanse studiobaas, maar de ontmoeting werd twee uur van tevoren afgezegd. Vanwege het schandaal, vermoedt de filmer; enkele dagen later verschenen de eerste beschuldigende artikelen in The New York Times. 'Ik was nieuwsgierig naar hem. Zo veel mensen zeiden dat hij zo hard was dat ik mezelf wilde uitdagen door mijn film eens voor hem te pitchen. Het is nu interessant te zien hoe ver de bloeddorst van de groep gaat. Dat zit in de apenscène in The Square, trouwens.'

Ook Östlunds eerdere films beschouwden menselijk gedrag binnen de groep. In Turist (2014), dat nét een Oscarnominatie misliep, handelt een vader weinig heroïsch, maar wel menselijk, als een lawine zijn gezin op wintersport bedreigt. In het even meesterlijke Play (2011), gebaseerd op een echt misdrijf, worden twee blanke scholieren en een Aziatische scholier op klaarlichte dag in het centrum van Stockholm meegevoerd en beroofd door zwarte scholieren uit een achterstandsbuurt. Die film leidde tot debat in Zweden: de ene opiniemaker noemde de film racistisch, de ander benadrukte dat Play nu juist over klassenverschil ging, veel meer dan over kleur.

Terry Notary in The Square

U begon ooit als maker van snowboardfilms. Waren die op een of andere manier artistiek?

'Dat denk ik niet, maar het heeft me wel beïnvloed. Het filmen van snowboarders of skiërs ligt dicht bij het maken van natuurfilms: je weet niet zeker wat er gaat gebeuren, zoals wanneer een dier plots een andere kant kan opgaan. Alles gaat om het vangen van dat ene moment. De druk is hoog: het móét erop staan. Voor mijn eerste snowboardfilm, van een half uur, draaide ik honderd dagen. Toen ik later mijn eerste film draaide, op de filmacademie, werd me verteld dat dertig draaidagen normaal was voor een speelfilm. Daar heb ik me meteen tegen afgezet: ik heb nooit in minder dan zestig dagen gedraaid, ook niet toen ik nauwelijks budget had.'

Zweden, en Scandinavië in het algemeen, wordt gezien als het beschaafdste, meest ideale deel van de wereld. Toch worstelen de personages in uw films voortdurend met etiquette.

'Als ik een vertoning van mijn werk in het buitenland bijwoon, hoor ik vaak: dit is niet hoe we over Zweden dachten. Ik kom net uit Parijs, daar hoorde ik dat weer. Maar ik oordeel toch ook niet over Frankrijk enkel op basis van de romans van Michel Houellebecq? Als je de Franse mentaliteit wilt doorzien, moet je meer doen dan enkel zijn boeken lezen.'

Wat verbaast u het meest aan menselijk gedrag?

'Herinnert u zich die ramp met een veerboot in Zuid-Korea, een aantal jaar geleden? Aan boord waren een leraar en zijn leerlingen. Hij overleefde, veel van zijn leerlingen niet. Een paar weken later pleegde die man zelfmoord. Dat vind ik heel interessant: gedreven door zijn overlevingsinstinct liet hij z'n leerlingen in de steek, maar ná de ramp was dat instinct niet sterk genoeg meer. Wij zijn absoluut de enige dieren met zo'n sterk buitenstaandersperspectief: liever ons leven beëindigen dan leven met die schaamte. Het is zoals de vader in mijn film Turist, het gezinshoofd dat wegduikt voor de lawine en z'n gezin in de steek laat, maar zich daar niet mee kan vereenzelvigen. Is dat niet wonderlijk? Soms is onze overlevingsdrang niet het sterkste aan ons. Wel op het moment zelf, maar niet erna.'

Östlund verwijst nog eens naar de apen in The Square. 'Apen tonen ons wat er van ons overblijft als we cultuur wegstrepen: instinct, behoeften, geen schaamte. Ook dat is waarom ik ze zo graag in deze film heb gestopt. Apen herinneren ons aan waar we vandaan komen.

Meer over