Televisie

'Als ik nu jong was, zou er niks van mij geworden zijn.' Regisseur Pieter Kramer over zichzelf en zijn werk

Met Theo & Thea, Kreatief met Kurk en Borreltijd schreef Pieter Kramer (66) tv-geschiedenis. Maar hij is nog niet uitgecreëerd: zijn roadmusical Selma Ann Louis ging net in première, en hij droomt van een dramaserie. Een best-of van de methode-Pieter Kramer.

Pieter Kramer in zijn woning. Foto Stefanie Grätz

Lang geleden, in 1985, brak Pieter Kramer door met Theo & Thea, houtje-touwtjekindertelevisie van de VPRO voor pubers en volwassenen. Maar hij laat nog steeds kartonnen autootjes over het podium rijden, en zijn acteurs doen nog steeds van vvvroem-vvvroem. Zoals eerder deze maand, bij de première van de road-musical Selma Ann Louis in het DeLaMar Theater in Amsterdam. Wie al die jaren een constante in zijn leven en werk is gebleven: Arjan Ederveen. Samen met het duo Plien & Bianca speelt hij de hoofdrol in Selma Ann Louis, gebaseerd op de film Thelma and Louise uit 1991.

We lopen met Pieter Kramer langs een aantal markante momenten uit zijn rijke carrière. Van de cursus Kreatief met kurk via de serie nep-documentaires 30 Minuten en de doldwaze familievoorstellingen bij Theater Rotterdam (Lang & Gelukkig, Snorro, Woef Side Story), tot en met het moment dat hopelijk nog gaat komen; de dramaserie die zich afspeelt in een hospice.

Theo en Thea en de Ontmaskering van het Tenenkaasimperium, met Arjan Ederveen en Tosca Niterink. Foto ANP

Theo & Thea (1985-1989)

Veel cabaretiers en artiesten die nu rond de 40 zijn, grijpen terug op de VPRO-kinderprogramma’s Theo & Thea voor inspiratie. De makers waren naast Kramer ook Arjan Ederveen en Tosca Niterink. Wat er zoal te zien was: barokpruiken gemaakt van closetrollen, een cursus Mime, gegeven door twee nonnen (Non-Verbaal en Non-Stop), hoe je van een versleten kokosmat een tweedelig badpak kon maken, en een toneelstukje over homoseksualiteit in de prehistorie met Huub Stapel in de rol van Huubje, de homo. Het leek simpel: konijnentandjes in en dollen maar, maar het was iedere week hard werken.

Kramer: ‘Arjan en Tosca kwamen vaak met een tekst of idee aanzetten, geschreven op een multomapblaadje, en dan ging ik daar een vorm bij bedenken. Elke woensdag dook ik onder in het decor- en kostuumatelier van de NOS om daar van alles uit te zoeken. Wij maakten die programma’s niet voor de eeuwigheid, integendeel. Maar later lazen we dat Carice van Houten het uitmaakte met ieder vriendje dat Theo & Thea niet leuk vond. Er waren overigens felle discussies over of je het leuk mocht vinden. Roelof Kiers, toentertijd directeur van de VPRO, vond het bijvoorbeeld helemaal niet leuk. Maar hij liet ons wel onze gang gaan.

‘In Theo & Thea in de Gloria speelden we in een dorpshuis toneelstukjes met bekende Nederlanders. Dan maakten we een lijst met daarop de namen die we graag wilden hebben: Sonja Barend, Marcel van Dam, Tineke de Nooij, Sjoukje Hooymaayer. En als ze dan wilden komen, verzonnen we er een verhaaltje bij. Dat was in die tijd nogal bijzonder, want bekende Nederlanders zag je nog lang niet zoveel in allerlei programma’s, zoals nu.

‘Achteraf bezien was Theo & Thea zo leuk omdat we een vorm hadden waarin we kinderachtig konden doen, omdat het voor kinderen werd gemaakt. En omdat het kinderachtig mocht zijn, konden we allerlei rare dingen doen.’

Kreatief met Kurk, 1993. Arjan Ederveen en Tosca Niterink. Foto ANP

Kreatief met Kurk (1993-1994)

‘Altijd van je af snijden’, dat was de mantra van cursusleider Peter van de Pood in Kreatief met Kurk. Na het succes van Theo & Thea besloten Ederveen, Niterink en Kramer met elkaar door te gaan, maar dan voor volwassenen.

‘Mijn grote leerschool met Arjan en Tosca is Kreatief met Kurk geweest. We maakten elke week voor de zondagavond laat 45 minuten televisie, zonder dat vooraf ook maar iemand zich ermee bemoeide. Er hoefde wat ons betreft geen enkel houvast in te zitten. We konden alles door elkaar heen doen: onderzettertjes maken van kurk, filmpjes vertonen, talkshowtje naspelen. Heel erg origineel was het niet, want Kreatief met karton bestond echt en werd gepresenteerd door Ellen Brusse. Het was een vrijplaats die mij heeft gevormd. Als ik nu jong was, zou er niks van mij zijn geworden, want zo’n kans krijg je nu niet meer. Jonge makers moeten tegenwoordig vooral formulieren invullen en kant en klare formats indienen. Ze leren vooral hoe ze zichzelf moeten verkopen, een goede pitch is belangrijker dan kwaliteit.

Borreltijd met Arjan Ederveen en Tosca Niterink, 1996. Foto ANP Kippa

Borreltijd (1996)

Borreltijd was een vervolg op Kreatief met Kurk en in feite een parodie op babbelprogramma’s als Koffietijd en De 5 Uur Show. Niet gebruikte scènes uit Kreatief met Kurk en soms nieuwe onderdelen werden in Borreltijd door presentatrice Ellen (Tosca Niterink) aan elkaar gepraat. Opvallend onderdeel: mini-speelfilmpjes waarin bekende arthousefilms werden gepersifleerd.

‘Door Kreatief met Kurk en Borreltijd heb ik leren filmen, want ik had daar helemaal geen opleiding voor. Door het gewoon te doen zijn die filmpjes ontstaan, die zijn geïnspireerd op klassiekers als Herfstsonate van Ingmar Bergman en Annie Hall van Woody Allen. Ik heb een hekel aan het woord parodie, want dat was het niet. Wij wilden die films op onze manier postmodern nadoen, dus met herkenbare elementen erin, maar dan net anders. We namen die filmpjes vaak in één ochtend op, met zo’n kleine video-8-camera die toen net in de mode was, met een lekker korrelig beeld. In Herfstsonate brabbelde Arjan nep-Zweeds en verzon ik daar Nederlandse ondertitels bij, met vallende herfstbladeren aan het begin en Chopin-muziek eronder. In Annie Hall deden we die scène na waarin Woody Allen en Diane Keaton een New Yorks museum bezoeken. Arjan speelde die rol lopend op zijn knieën omdat Allen een klein mannetje is, en met een Joodse Max Tailleur-feestneus op.’

Een aflevering van de mockumentary-serie 30 Minuten: Fout in ’45. Foto rv

30 Minuten (1995-1997)

Tussen 1995 en 1997 maakte Pieter Kramer een serie nagespeelde documentaires met Arjan Ederveen in de hoofdrol. In totaal 21 afleveringen, verdeeld over twee seizoenen. Titels waren onder meer Geboren in een verkeerd lichaam (een Groningse boer voelt zich een bosneger), Vanwege Maartje (een Haagse politica wil worden uitgenodigd in het tv-programma NOVA, dat destijds werd gepresenteerd door Maartje van Weegen), Fout in ’45 (moeder en dochter worstelen met een fout oorlogsverleden, met Albert Mol als de stokoude moeder) en Rondom Ons (Bekende Nederlanders worden geïnterviewd over het onderwerp ‘Herkenningsverschijnselen’)’. In 1996 werden Kramer en Ederveen onderscheiden met de Zilveren Nipkowschijf en in datzelfde jaar won de aflevering Geboren in een verkeerd lichaam een Gouden Kalf.

Kramer: ‘Artistiek gezien kijk ik met trots terug op de periode waarin we 30 Minuten maakten. Het draaien van zo’n gespeelde documentaire is niet zo moeilijk als het lijkt, waar het op aankomt is het monteren. Als je een speelfilm maakt, mag de acteur niet in de camera kijken en neem je elke scène vanuit verschillende standpunten op. Maar bij 30 Minuten zat ik naast de camera en riep ik allerlei dingen, en wat niet leuk was, knipte ik er later uit. Die aflevering waarin Joke Tjalsma een rolstoel gaat kopen voor haar invalide hondje, hebben we in een echte rolstoelwinkel opgenomen, met een echte rolstoelverkoper. Dan is het helemaal niet erg als hij in de lens kijkt. En al die zinnen die hij in zijn winkel normaal ook gebruikt, krijg je erbij cadeau.

‘Mijn favoriete aflevering is Daarom. Arjan speelt daarin een vrouw alleen, die in haar flatje een lang telefoongesprek voert en eigenlijk alleen maar het stopwoordje ‘daarom’ zegt. Je kijkt dus een half uur naar een grote galerijflat met in een van die huizen die op en neer lopende vrouw. Een beetje Rear Window van Hitchcock, dat was het eigenlijk. Ik zou dat heel graag eens als locatietheater willen doen, ergens in een flat in Rotterdam. En dat het publiek er dan met verrekijkers en een koptelefoon vanaf een flatgebouw daar tegenover naar kijkt.’

Slaapkamer Foto RV - VPRO

Interieurs (1997)/Slaapkamers (2014)

Het was even simpele als hartverwarmende televisie: Interieurs (1997) waarin Kramer mensen thuis liet praten over hun inrichting – van designvazen tot oma’s koekoeksklok  en Slaapkamers (2014) dat een stap verder ging, namelijk de slaapkamer in. Stellen in bed vertelden daarin over hun leven, liefdes, twijfels en teleurstellingen.

‘Research doen voor dat soort programma’s is het allerleukste. Dat je bij al die mensen op bezoek gaat, en gewoon maar ergens begint: mag ik die kast van binnen bekijken? Waar komt dat stoeltje vandaan? Kom, we gaan een fijne pyjama uitzoeken. Ik heb het blijkbaar aan mijn kont hangen dat mensen heel snel hun verhalen aan mij vertellen. De methode-Kramer komt eigenlijk neer op heel veel vragen, goed kijken en luisteren en dat alles daarna gaan vormgeven. Voor een half uur televisie was Slaapkamers een spotgoedkoop programma en ik was dus behoorlijk boos toen de netmanager besliste dat het niet door mocht gaan.

‘Zelf verzamel ik beelden en poppetjes van voetballers en wielrenners. Je ziet ze wel eens op de toog in Belgische cafés staan, gekleed in de kleuren van de plaatselijke sportclub. Ik spaar ze al vanaf mijn jeugd en heb er nu zo’n 1.500. Af en toe speel ik ermee, dan zet ik ze in zo’n papieren opklaptheatertje dat je in theaterwinkeltjes in Londen kunt kopen en daar maak ik dan filmpje van. In mijn kerststal mogen de voetballertjes gewoon naast de herders staan. Ik laat ze in een UFO landen op het dak van de herberg. Met dat soort kinderlijke dingen houd ik me bezig. Arjan houdt trouwens ook van knutselen. Laatst hebben we met zijn tweeën bij mij thuis van opgerolde stukjes crêpepapier schilderijtjes zitten maken, zoals vroeger op de kleuterschool.’

Pieter Kramer de knutselaar, de vragensteller, de kijker, de vormgever. Sinds 2006 regisseert hij bijna jaarlijks een grote familievoorstelling bij Theater Rotterdam (voorheen Ro Theater). In het verlengde daarvan liggen de producties die hij maakt voor het DeLaMar Theater: In de ban van Broadway (2016) en nu dus Selma Ann Louis. Hij is daarin veel meer dan enkel regisseur, want hij bemoeit zich overal mee: het script, de kostuums, het decor, de muziek. In het programmaboekje zou zijn naam achter elke credit kunnen staan, maar dat staat zo uitsloverig, vindt hij.

Het hospice

Komend seizoen regisseert Pieter Kramer bij Theater Rotterdam een familievoorstelling naar Shakespeares Hamlet. Daarnaast heeft hij een lang gekoesterde wens: een dramaserie maken over een hospice.

‘Ik heb vijf jaar als vrijwilliger in een hospice gewerkt, en daar kwam ik op het idee voor zo’n soort dramaserie. Ik ben namelijk erg van de lach en de traan, het een heeft het ander nodig. En in een hospice, waar je alleen de traan verwacht, is ook de slappe lach, omdat met de dood zo nabij, alle poriën openstaan. Ik heb in dat hospice van alles gedaan – mensen wassen, met ze praten, verzorgen. Ik ben met dit idee naar de VPRO gegaan en Karen de Bok (de in 2017 plotseling overleden programmadirecteur, red.) vond het een goed plan. Maar daarna verwaterde dat ook weer, omdat je tegenwoordig bij de omroep dus zo’n enorm lang traject door moet, wil je iets gerealiseerd krijgen. Ik heb veel liever dat ze me geld geven om een proefaflevering te maken dan dat ik al die formulieren moet invullen. Het is een perfect format, want elke week kan er een nieuw iemand binnenkomen en iemand anders doodgaan.’

Selma Ann Louis is te zien in het DeLaMar Theater Amsterdam tot 28/5 en gaat daarna op tournee. Hamlet gaat in december in première bij Theater Rotterdam.

Meer over

Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.