Column René Cuperus

Zuckerberg in het beklaagdenbankje: een belangrijk signaal dat we grip willen op het Technologisch Wilde Westen

René Cuperus

Ik werd optimistisch van de kromme-tenen-sfeer bij het publieke verhoor van Mark Zuckerberg. Van zijn transpirerende onzekerheid en gehakkelde ongemakkelijkheid. Die hoorzittingen in het Amerikaans Congres en het Europees Parlement waren niet van topniveau. De Silicon Valley-mogul werd vooral door de verkeerde generatie ondervraagd. Door vergrijsde miljonairs die Facebook vooral via hun kleinkinderen kennen.

Maar het is van enorm symbolisch belang om zo’n tech-gigant als Zuckerberg in de politieke beklaagdenbank te zien zitten. Wonderboy nerd moet zich verantwoorden.

Waarom maakt me dat optimistisch? Omdat het uitstraalt dat we, als het erop aankomt, technologische vernieuwing niet fatalistisch over ons heen laten komen. Politiek en maatschappij grijpen in als zaken ontsporen, of wanneer de macht van oligopolistische technobedrijven de spuigaten uitloopt. Zuckerberg ongemakkelijk zien opereren ten overstaan van politieke volksvertegenwoordigers is een belangrijk signaal. Dat we de politiek-maatschappelijke controle hernemen over wat Technologisch Wilde Westen leek te zijn. Dat we geen willoze slaven zijn in de handen van algoritme en big data-ontwerpers. Technologie is geen natuurkracht, noch een machtsmiddel in de handen van weinigen.

Mark Zuckerberg verlaat Brussel na het verhoor door het Europees Parlement. Beeld AP

Het is vooral een cruciaal moment aan de vooravond van één van de grootste technologische omwentelingen uit de geschiedenis die ons volgens experts te wachten zou staan. Als een zwaard van Damocles hangt de technologische revolutie boven ons hoofd. The Second Machine Age. De Vierde Industriële Revolutie. Technologische singulariteit. De big data- of robotrevolutie. Artificiële intelligentie als nieuwe energiebron die de hele samenleving op zijn kop zet. Smart cities. Domotica. The Internet of Things. Niets zal meer hetzelfde zijn. Alle facetten van ons dagelijks leven worden aangeraakt door de nieuwe technologie. Vergeet de geschiedenis, er rest alleen toekomst.

En zoals dat bij technologische revoluties gaat, doet zich een harde scheiding der geesten voor. Techno-pessimisten vrezen een Apocalyps, een posthumane wereld, waarin de mens door robots zal worden weggespeeld. Techno-optimisten zien alleen maar voordelen en winst. We gaan langer, gezonder en comfortabeler leven in een meer interconnected en minder verspillende wereld. Hoe hierin als technoleek positie te kiezen en maat te houden?

Vorige week was ik op een symposium op de Vrije Universiteit over robotisering en de toekomst van werk. De toon was daar opvallend positief. Onheilspellende voorspellingen over robots die de helft van onze banen zouden wegkapen, bleken volgens de experts wel zo’n beetje achterhaald. Er komen in de aanstaande technologische revolutie ook veel banen bij. Bovendien is niet alles robotiseerbaar.

Die toon sluit goed aan bij een fraai themanummer over technologie dat De Groene Amsterdammer deze week in de kiosk heeft liggen. De Groene heeft zichzelf weer overtroffen als medium dat agendasettend programmeert. Nu presenteert het een overzicht van baanbrekende technologische ontwikkelingen en stelt het zich de vraag welke invloed de technologische revolutie zal hebben op ons mens-zijn.

Er worden technologiehoogleraren geciteerd die menen dat de samenleving te onkritisch met technologische veranderingen omgaat. Te vaak wordt technologie als onvermijdelijk voorgesteld. Innovatie is de heilige graal en disruptieve start-ups zijn de boodschappers van de betere toekomst. Maar het is belangrijk om tegendruk te organiseren met gewoonten, tradities en normatieve wensen en verlangens.

In De Groene wordt gesteld dat we eigenlijk een nieuw sociaal contract nodig hebben voor onze omgang met technologie. Technologie moet volop ingezet worden om problemen op te lossen, maar tegelijkertijd moeten we oog houden voor maatschappelijke schaduweffecten. Zoals de monopoliemacht der techno­giganten of de toenemende kloof tussen groepen mensen die wel of juist niet overweg kunnen met de nieuwe complexe technologische wereld.

Het maakt uit wie de technieken van de toekomst vormgeeft, merkt een techniekfilosoof terecht op. We zitten momenteel gevangen tussen twee modellen: het Amerikaanse, waarin commerciële bedrijven de dienst uitmaken, en het Chinese model, waarbij de staat alles controleert. De uitdaging is om een alternatief democratisch model te bouwen, met meer invloed van burgers. Een schone toekomstige taak voor Europa in de 21ste eeuw?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.