COLUMNTom Hofland

Zouden we de slachthuizen nog laten draaien als de varkens op de barricades zouden staan?

Beeld Aisha Zeijpveld

Nooit ben ik bang geweest voor bomen. Voor bloemen, dolfijnen of voor vuurtorens. Tot ik twee jaar terug de roman Annihilation van Jeff VanderMeer las.

In dit boek, deel één van de Southern Reach-trilogie, is ergens in de Amerikaanse wildernis iets vreemds aan de hand. In een gebied van een aantal kilometer rondom een oude vuurtoren lijken nieuwe, zeer verontrustende, natuurwetten te gelden. Mensen die het gebied ingaan verdwijnen, of worden later op mysterieuze wijze teruggevonden: zonder herinneringen aan hun reis.

Het leger heeft het gebied afgezet en stuurt af en toe een expeditie naar binnen. Maar soldaten zijn net mensen: ook met hen loopt het slecht af.

Veel meer kan ik niet vertellen zonder flink te spoilen, maar ik las het boek bij kaarslicht in de tuin en ineens voelde ik me niet meer op mijn gemak tussen de planten om mij heen. De klimop tegen de muur leek zich langzaam naar me toe te buigen, en de kikkers in de vijver van mijn buren klonken niet langer vredig, maar kwaadaardig.

Ik moest aan Annihilation denken toen ik deze zomer Jaag je ploeg over de botten van de doden van Olga Tokarczuk las.

In het boek volgen we de scherpe zestiger Janina Duszejko die woont in een piepklein Pools dorpje. Wanneer de leden van de lokale jachtvereniging één voor één dood worden gevonden, gaat Janina op onderzoek uit. Al gauw heeft ze de mogelijke daders op het oog: de herten en de vossen.

Tijdens het lezen ging ik bijna geloven in de theorie van Janina, namelijk dat de dierenwereld wraak op ons wil nemen. Wraak voor alle gruwelen die wij, mensen, haar hebben aangedaan. Alle slachthuizen, alle jachtpartijen, alle nertsenfokkerijen: de dieren hebben er genoeg van. Er worden scènes met herten beschreven die normaal gesproken alleen maar mooi en rustgevend zouden zijn, maar via de blik van Janina krijgen ze een bijna duivels aura. Ze brengt het idee zo geloofwaardig, dat ik voorlopig niet meer voor mijn plezier met mijn kind naar een hertenkamp ga.

Annihilation en Jaag je ploeg spelen allebei in op dezelfde angst: de angst dat wij niet langer de touwtjes in handen hebben en de natuur niet kunnen blijven beteugelen. Dat de natuur zich, zoals in Jaag je ploeg, verenigt: van hert tot kever, en het heft in eigen handen neemt. Of dat de natuur, zoals in Annihilation, door een mysterieuze kracht verandert in een levende nachtmerrie die we niet kunnen bestrijden.

Beide boeken roepen de vraag bij mij op: als de natuur niet langer passief zou zijn, maar actief in opstand zou komen, zouden we haar dan anders behandelen? Met meer respect, misschien? Zouden we de slachthuizen nog laten draaien als de varkens op de barricades zouden staan? Als de bosdieren de stallen zouden aanvallen en hun mededieren zouden proberen te bevrijden?

Misschien zouden we ze met harde hand neerslaan. Of misschien zouden we meer sympathie voelen voor de dieren, zoals we sympathie voelen voor de opstandeling die op tv tegen een moorddadig regime protesteert. Als wij het verzet zouden zien, zouden we misschien inzien dat wat we doen fout is. Natuurlijk willen ze losbreken: we beroven hen van hun vrijheid en hun leven.

Maar helaas. We zien geen verzet van de dierenwereld. Ze laten zich niet horen. En in de mensenwereld geldt: wie zwijgt, stemt toe.

Daar komen schrijvers als VanderMeer en Tokarczuk om de hoek kijken: om een gezonde dosis angst en ontzag voor de natuur in ons hoofd te stoppen. Een angst die we, jammer genoeg, al lang niet meer voelen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden