Opinie

'Zorg is niet alleen een vrouwending'

Vooral vrouwen zijn de pineut van de bezuinigingen in de zorg, schrijft hoogleraar Tineke Abma van VU Medisch Centrum.

Beeld anp

In de Volkskrant van 19 september vraagt de heer den Boef terecht aandacht voor de ontslagen in de zorg en de inkomensdaling bij mantelzorgers. Wat hij er niet bij vertelt is dat deze met name vrouwen raken. Zij zijn op drie manieren de pineut van de bezuinigingen en dreigen hun economische zelfstandigheid te verliezen.

Momenteel is er in ons land een grootschalige verschuiving gaande van professionele naar mantel- en vrijwilligerszorg. Deze transitie gaat gepaard met een verschuiving van taken van Rijk naar gemeenten. De gemeenten worden verantwoordelijk voor goede begeleiding en ondersteuning van de jeugd, chronische zieken, gehandicapten en ouderen. In totaal gaat het om 5,3 miljoen mensen (ca. 32 procent van onze bevolking) die worden geraakt door deze systeemwijziging. Met de transitie is een grote bezuiniging gemoeid. Naar schatting hebben de gemeenten ongeveer 25procent minder middelen om dezelfde taken uit te voeren. De effecten van de transitie beginnen langzamerhand duidelijk te worden, waarbij vooral vrouwen weer eens de pineut zijn. En wel op drie manieren.

Grote ontslagen
De bezuinigingen leidden ertoe dat er in de zorg- en welzijnssector grote ontslagen vallen. Onderzoeksbureau SEO meldde bijvoorbeeld dat er in de gehandicaptenzorg afgelopen jaar 5000 mensen werden ontslagen. Komend jaar zullen 10.000 begeleiders en verzorgers hun baan verliezen, een aantal dat kan oplopen tot 24.000. In andere sectoren - van thuiszorg tot jeugdzorg - is een vergelijkbaar proces gaande. In totaal gaat het om ca. 75.000 tot 100.000 ontslagen de komende jaren. In de zorg- en welzijnssector werken met name vrouwen; zij komen straks in de bijstand of worden bijvoorbeeld aangesteld voor een lagere Cao in de schoonmaakbranche.

Uit ons onderzoek blijkt dat vrouwen die in de bijstand terecht komen vervolgens aan de slag mogen als vrijwilliger. Een voorbeeld: Maryam is een Marokkaanse vrouw van 30 jaar. Zij was sociaal werker, maar zit nu in de bijstand. Vervolgens denkt de sociale dienst, dat is een mevrouw met relevante kennis en netwerk. Zo wordt Maryam van professional als vrijwilliger ingezet. Ze klaagt: zelfs mijn onkosten worden niet vergoed. Los van deze instrumentele benadering tast dit de economische zelfstandigheid van vrouwen danig aan.

Beeld anp

Overbelast
Burgers moeten langer thuis blijven en daar verzorgd worden. Prima, maar wie gaat dat doen? In de nieuwe beleidswerkelijkheid moet de zorg eerst opgevangen worden door de familie, buren of vrienden. Echter, in Nederland zijn al ruim 3,5 miljoen burgers betrokken bij mantelzorg en vrijwilligerswerk (de zorg voor kinderen niet meegerekend!). Meer dan 60 procent van de mantelzorgers is vrouw; 8 op 10 heeft een baan. Als er meer zorg moet worden verleend, komt dit met name terecht bij vrouwen die al veel mantelzorgtaken verrichten. En 450.000 mantelzorgers geven al aan overbelast te zijn (SCP).

Neem Yvonne die hoogopgeleid is en een gezin en baan heeft. Haar dementerende schoonmoeder werd altijd verzorgd door de Poolse Wioleta, maar Wioleta zit in de bijstand, en Yvonne moet haar taken overnemen. Om zorg en baan te combineren moet ze minder gaan werken, wat tot een inkomensverlies kan leiden van 1100 euro per maand, zo berekende het Nibud. Opnieuw wordt de economische zelfstandigheid van vrouwen aangetast door de maatregelen.

Kopje koffie
Ten slotte zijn het met name de ouderen die zorg ontvangen die het moeten doen met minder hulp en ondersteuning. Vrouwen worden gemiddeld ouder, en zullen als gevolg van alle maatregelen extra worden getroffen. De eenzaamheid onder ouderen is al groot, en zal toenemen als er nog minder mensen over de vloer komen. Een huishoudelijke hulp maakt immers niet alleen schoon, maar kijkt ook even in de koelkast of alles nog koosjer is, en drinkt even een kopje koffie. Huishoudelijke hulpen zijn bij uitstek geschikt om vroeg signalen van verwaarlozing op te pikken en door te geven.

Het is nog niet eens zo lang geleden - in de periode voor de bejaardenhuizen - dat ouderen voor zichzelf moesten zorgen en vaak in situaties van armoede terecht kwamen. Een oud geriater vertelt in een documentaire van Andere Tijden over de geschiedenis van de ouderenzorg hoe hij een oudere vrouw, die werd verzorgd door haar verstandelijk beperkte kind, aantrof waarbij de tenen los in de sok zaten als gevolg van gangreen. Vorig jaar overleden er ouderen zonder dat dit was opgemerkt.

Zorg is niet alleen een vrouwending. Wanneer we een inclusieve en meer zorgzame samenleving willen, en ik onderschrijf dat van harte, kan dat alleen als we zorgverantwoordelijkheid op een rechtvaardige manier verdelen. Gelukkig zijn er steeds meer mannen die zorgen voor de kinderen en velen doen vrijwilligerswerk. Dat emancipatieproces moeten we vooral stimuleren, bijvoorbeeld door te investeren in het werven van mannelijke vrijwilligers.

Voorts is het belangrijk mantelzorgers bij de indicatie van de zorg te betrekken en rekening te houden met hun gezondheid en welzijn. En misschien moeten we het witte-werkster-plan overwegen om de economische zelfstandigheid van laagopgeleide vrouwen te verbeteren. Het gaat er in dit plan om dat particulieren cheques kunnen kopen, die ze daarna inruilen voor een uur schoonmaakwerk. De overheid subsidieert de cheque. Van die subsidie worden de belastingen en pensioenpremie betaald en zijn de werksters verzekerd tegen werkloosheid en arbeidsongeschiktheid. In België functioneert dit systeem al naar tevredenheid.

Als we zorg en zorgzaamheid zo belangrijk vinden, dan moeten we die zorg zichtbaar maken en belonen. Dat zou ons als samenleving sieren. Immers, een fatsoenlijke samenleving herken je aan de zorg die zij geeft aan mensen in een kwetsbare situatie.

Tineke Abma is als hoogleraar verbonden aan het VU Medisch Centrum, Amsterdam.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden