Column Bert Wagendorp

Zodra we dode materie tot leven kunnen wekken, is sprake van verdere ontmanteling

In de Volkskrant stond gisteren een fascinerend artikel van Maarten Keulemans, onder de kop ‘Wetenschap staat op punt leven te scheppen’. Op de Volkskrant-app was daaraan de waarschuwing ‘Niet schrikken’ toegevoegd, vanuit de gedachte dat lezers er dol op zijn aan het schrikken te worden gemaakt en daarom snel op het artikel klikken. Overigens was de kop enigszins voorbarig, het is niet zo dat we zeer binnenkort de zelfgemaakte hond uitlaten. Het duurt nog ‘enige decennia’ voor we levende cellen kunnen scheppen, maken of toveren, hoe je het ook maar wilt noemen – en dat zoals altijd onder voorbehoud.

Maar we zijn op weg. In Nederland zijn wetenschappers in onder meer Groningen, Delft en Nijmegen ermee bezig. Dat betekent dat wereldwijd in honderden laboratoria geleerden met Nobelprijsaspiraties bezig zijn het geheim van het leven te ontraadselen, en wel zo grondig dat ze het vervolgens zelf kunnen maken.

Dat is des te verbazingwekkender, omdat we geen idee hebben hoe het leven 3,8 miljard jaar geleden is ontstaan. Er doen tientallen theorieën de ronde, maar wat er precies is gebeurd en hoe er in de kokende dode oersoep iets ontstond dat een tijdje later ‘leven’ zou gaan heten, weet niemand zeker.

Niet weten is het begin van godsdienst en dat was dan ook wat er gebeurde toen er uit het leven denken ontstond, en denken over het leven een voorname bezigheid werd. Uit de volstrekte onbegrijpelijkheid van het leven werd iets anders volstrekt onbegrijpelijks geboren, namelijk God, de schepper van het heelal, de grote uurwerkmaker. Een geniale vondst, waarvan ik tijdens tentamens geregeld gebruik probeerde te maken, door een zo onbegrijpelijk mogelijk antwoord op een te moeilijke vraag te formuleren. Meestal zonder het gewenste effect.

Maar sinds Nietzsche is God dood en voldoet het oude antwoord op de vraag waar het leven vandaan komt – waar wij vandaan komen, wat we zijn en waarom – steeds minder. De grote Darwin opperde ooit dat het leven moest zijn ontstaan ‘in een warm vijvertje’, maar ook dat is ons lang niet concreet genoeg. We kennen de bouwstenen van het leven, nu willen we weten hoe ze een magisch levenswekkend verbond met elkaar zijn aangegaan en proberen we dat te imiteren; dan kennen we de oplossing van het grote raadsel.

Of niet? De christelijke hoogleraar moleculaire biofysica Cees Dekker haalt bij zulke opmerkingen altijd de Duitse theoloog Bonhoeffer aan, die zei: ‘Het weten heft het geheim niet op, maar verdiept het.’ Dat zou, als je de geschiedenis van het wetenschappelijk onderzoek overziet, waar kunnen zijn. Er bestaat geen definitief weten, je stuit altijd weer op een nieuwe laag van onwetendheid waarin het grote wereldraadsel zich mogelijk heeft verborgen – tot ook die laag is afgegraven en er toch weer een nieuwe onder blijkt te zitten.

Misschien – niet schrikken – kunnen we binnen enkele decennia inderdaad het levenloze levend maken. Maar weten we dan ook wat we precies doen, welke levenswekkende processen zich afspelen in de diepe krochten van de materie? Of moeten we dan ook volstaan met het antwoord van een van de wetenschappers in het stuk van Keulemans over het ontstaan van het leven: ‘Plotseling wás het er’?

‘Onze visie op het leven wordt uitgedaagd’, schreef Keulemans, ‘de manier waarop we de wereld bezien.’ Dat is zeker zo, en niet alleen de wereld, ook onszelf. Het moment waarop de Volkskrant-app meldt: ‘Niet schrikken, de wetenschap heeft leven geschapen’, schrikt iedereen zich een ongeluk.

Vroeger hadden we het over de ‘goddelijke vonk’ als ontsteker van de menselijke bezieling. Dat was vaag, maar ook wel mooi. Zodra we dode materie tot leven kunnen wekken, is sprake van verdere ontmanteling en staan we er weer wat naakter bij. Van schepselen Gods tot schepselen van de materie.

Maar nog lang niet van alle geheimen ontdaan. De filosoof Hub Zwart zei in de krant dat we misschien iets over het hoofd zien, bij alle pogingen zelf schepper te worden. Een raadselachtige kracht, het geheim achter de bezieling. Ook daarnaar zullen we bezeten op zoek gaan, tot we hem vinden, misschien wel in onszelf.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.